Vakıa Ve Hüküm İlişkisi Üzerine

Mehmet Nazif Yıldırım

Yaşanılan hayat, birçoklarına doğal gelir. Onlar için her şey zaten olması gerektiği gibidir. Huzursuz bir yaşamı olanlar bile bu huzursuzluğu, hayatın işleyişi içinde bir yere oturtup, kendilerini bu duruma mahkûm görürler. Yoksulluklar, işgaller, kaybolan hayatlar, tıpkı güneşin her gün doğup her gün batması gibi olağan şeyler halini alır onlar için. Bu, akıp giden hayatı doğru bir incelemeye tabi tutmamanın bir neticesidir. 

Örneğin, Mekke toplumundaki bir baba için kızını diri diri gömmek, yapılması gereken bir iştir. Ve bu davranışı sergilemesinde herhangi bir beis yoktur. Ortaçağ Avrupası’ndaki bir Hıristiyan için Kilise’nin tartışılmazlığı hiç de şaşılacak bir şey değildi. Benzer şekilde modern bir insan için de kredi almak, kredi kartı kullanmak aynı şekilde normal bir durumdur.

Ama insan, zıt bir kutbu da bünyesinde muhafaza etmektedir. İnsan, bütün alışkanlıklarına ve taassuplarına rağmen değişen/değiştiren bir varlıktır aynı zamanda. İnsanın tarihi bunun örnekleriyle doludur. Biri çıkıp, hayatın ve toplumun gidişatından duyduğu rahatsızlığı gidermeye kalkar ve değişimin ilk adımı atılır. Bilindiği üzere toplumsallık da insanın en çok vurgulanan vasıflarından biridir. İnsan, bu özelliğinden dolayı başka insanlara muhtaçtır. Fakat bu durum bir mecburiyeti de ifade etmekle, beraber bir mahkûmiyete de dönüşebilir. 

İçine doğduğumuz toplum, ilk andan itibaren bizi şekillendirmeğe koyulur. Eğer söz konusu toplum, hayırlı bir toplumsa ciddi bir problem olmayabilir. Fakat şer üzere kurulu ve insanı Allah’ın kulluğundan daha aşağı kulluklara sevk eden bir yapıdaysa toplum, onun değişmesi gerektir. Bütün değişim taleplerinin çıkış noktası burasıdır. Fakat neyin, ne ile, ne kadar değişeceği noktasına gelince farklılıklar ve problemler baş gösterecektir. 

Değişime karar verildiği an, şu soru da gündeme gelecektir: Yerine ne koyacağız? Bu başat bir sorudur. Zira şu tehlike sürekli vardır: Var olan düzene karşı ikame etmek istediğiniz şeyin kendisi de kaldırılması gereken bir şey olabilir. Mevcut haliyle Batı dünyası bunun belirgin bir örneğidir. Skolâstik düşünceye karşı çözüm olarak sunulan Laik/Seküler hayatın kendisi de değiştirilmesi gereken bir şeye dönüşmüştür. 

Bir başka mühim soru da ‘Ne kadar değişim?’ sorusudur. Rahatsızlık, toplum yaşantısının tümüne yönelik midir, yoksa belli bir kısmına mı? Verilecek cevap, değişimin kapsamını da belirleyecektir. Bu soru İslamî literatürde ‘ıslahat’ ve ‘inkılab’ kavramlarıyla tartışılmaktadır. Batı düşüncesi ise meseleyi ‘reform’ ve ‘devrim’ (revolution)  kavramlarıyla ele almıştır.

 İslam tarihi boyunca çeşitli değişim hamleleri vuku bulmuştur. Bunların hemen hemen hepsi ıslahata dönük hareketlerdir. Fakat Müslümanların yaşadığı o büyük yenilgiden sonra oluşan değişim istekleri, içerisinde hem ıslahatçı, hem de inkılapçı talepleri barındırıyordu. Kimi zaman ikisi beraber kimi zamansa sadece inkılapçı sadece ıslahatçı karakterdeydiler.

İster inkılapçı ister ıslahatçı olsun, İslamî hareketlerin sıklıkla karşılaştığı ve tartıştığı bir husus var ki bizim de incelemeğe gayret göstereceğimiz meseleyi o hasıl ediyor. Acaba karşılaştığımız ve değiştirmek istediğimiz toplumsal düzen, toplumsal şartlar, toplum vakıası, bizim düşüncelerimizi ve değişime yönelik davranışlarımızı belirlemede ne kadar etkilidir? Yeni dönemde ‘konjonktür’ (toplum durum) kavramıyla da ifade edilen, iktisadî, içtimaî, yasal ve hukukî anlamda bize dayatılan, ister devlet eliyle isterse de âdet ve gelenek yoluyla yürürlükte olan şartlara ne kadar mahkumuz? Daha farklı bir ifade edişle ‘karşılaştığımız vakıayı, düşüncemize konu mu kaynak mı edinmeliyiz?’

Bu soru, cidden çok mühim bir sorudur ve İslamî hareket ile ilgili problemlerin önemli bir kısmına sebep teşkil etmektedir. Yeniden diriliş ve ihya hareketlerinin, değişimine talip oldukları toplumların yönetimleri ve yerleşik yaşam tarzlarını ele alırken ayırdına varmaları zorunlu olan bir konudur. Bu soru bağlamında bazı kavramlar da ortaya çıkmaktadır. Bu kavramların bazıları eski devirlerden beri İslamî kültürde kullanılmalarına rağmen, yeni süreçte farklı şekilde anlamdırılmışlardır. Mesela ‘Ümmet’in maslahatı’ kavramı ilk dönem ulemalarınca farklı bir içerikle ele alınırken, yeni devir düşünür ve âlimlerinden bazıları bu kavramı ilk ele alındığı bağlamdan çok uzakta bir ele alışla incelemişlerdir. Hakeza ‘ehven-i şer’ ve ‘tedricilik’ de benzer bir akıbete uğramışlardır. İsterseniz ‘vakıanın/şartların düşüncemize konu mu yoksa kaynak mı’ olacağı sorusunu tarihsel süreci içerisinde ele almağa çalışalım.


Büyük Yenilgi ve Sağladığı Negatif Ortam

Batı dünyasının yeni bir dünya görüşü edinerek, sağladığı sıçrayışın neticesinde en belirgin ve münbit hedef olan İslam dünyası, her türlü işgale reva görüldü. Bu işgal türlerinin en vahimi ve tehlikeli olanıysa fikrî/düşünsel işgaldi şüphesiz. Cephedeki yenilgiler ve işgallerin neredeyse tümü tersine çevrildi ama fikren gerçekleşen yenilgiyi henüz bir zafer ile taçlandırmış değiliz. Gerek ilk şoku yaşayan ve İslam’a halisane bir şekilde bağlı ulema ve düşünürler gerekse de onların çağdaş devamı niteliğinde olanlar hep bu düşünsel yenilgiyi tersine çevirme gayretinde oldular. Fakat kimi zaman literatüre hâkim olamama, kimi zaman karşılaşılan durumu hakkıyla analiz edememenin verdiği bir noksanlıktan dolayı şartlara mahkûm çözüm önerileri serildi ümmetin önüne. Tabi burada İslam ile bilinip de aslında açık bir fikir ihanetinde bulunanları hiç konuşmuyoruz bile.

İşin künhüne vakıf olamama gibi bir problem vardı çünkü yüzyıllardır ictihad etmeyen bir ümmettik. Rakiplerimiz ise gayet idmanlı, gayet kendine güven içerisindeydi. Acaba meşrutiyet ne anlama geliyordu İslamî açıdan? Şûrâ ile demokrasi aynı şeyler miydi? Alınabilir şeyler miydi tüm bunlar İslam’a göre? Yenilmişlik öyle koyu ve derin uğradı ki bize, en celalli ulemamız/mütefekkirimiz dahi bir yerinden açık ediyordu bu saldırıdan aldığı yarayı. ‘Kadın-erkek eşitliği nasıl tekabül ettirilemez İslam’a?’ diye soruyordu bazısı. Bu ve benzeri olan yığınla soru cevap bekliyordu ama cevabın kaynağına uzun bir süredir uğramadığımızdan hep sorunlu cevaplar veriyorduk.

Yenilmişlik ve kuşatılmışlık bir vakıadır ve sağladığı yaşam şartları vardır. Allah’ın her günü feminen söylevlerin verildiği, halkın yasamanın tek ve tartışılmaz kaynağı olduğu propagandasının yığınla araç gereçle üzerimize boca edildiği bir ahvalde nasıl olacaktı İslam’ın mirasta kadına verdiği hakkı savunmak, yasama yetkisinin Allah’ta olduğunu entelektüel ortamlarda dile getirmek?  Bir de diktatoryal yönetimler vardı, Müslümanlara nefes bile aldırmayan zalimler... Ve şartlar gösteriyordu ki demokrasi daha iyi bir şeydi otoriter yönetimlere nazaran! Ümmet’in maslahatını düşünerek demokratik kanallara duhul edilmeliydi! Hem ehven-i şer diye bir şey vardı kültürümüzde. O halde şerrin ehvenini tercih edebilirdik, tercih etmemiz farzdı hatta sol zındıklara karşı sağ zındıkları desteklemek. ‘Allah’ın hükmünü söylemek tedriciliğe aykırıdır’ diyordu bazıları, bütün Rasullerin tebliğlerine ‘Allah’ın hükmü meselesi’ ile ‘bismillah’ dediklerini unutarak.

Onların dediği gibi miydi gerçekten? 

Öyleyse tariflerimizi yeniden yapmamız gerekir. ‘İslam nedir?’ başlayalım mesela. İslam, yalnızca Mekke ve Medine ismindeki iki şehre mi inmiştir? Kur’an ve Sünnet tarihsel birer kaynak iseler ne kadarı tarihseldir ne kadarı değildir? 

Veya Batı’nın ürettiği her değer (örneğin demokrasi) İslam’a adapte edilebiliyorsa vahiy ile insan düşüncesi arasındaki kalite farkı nerede ortaya çıkmaktadır? Vahiy, şartların mahkûmiyetinde mi inmiştir? Rasul kimdir ve bize neyi getirmiştir? Getirdiği şeylerin hangisinde ısrar edeceğimizi, hangisinde etmeyeceğimizi neye göre belirliyoruz? 

Karşılaştığımız şartların direnci ve baskınlığı bazen o kadar yüksek oluyor ki düşünüşümüzü onun elinden kurtarmak çok güç bir iş halini alıyor tamam! Ama bizim farkımız da burada ortaya çıkmıyor mu? Ömer RadiyAllahu Anh gelip “biz de onları öldürelim” dediğinde Rasul neden reddetti? Oysa müşrikler gerçekten çok azıtmıştı ve zulümde, ambargoda sınır tanımıyorlardı. Rasul de -bizim sıklıkla yaptığımız gibi- karşısına dikilen şartlara ram olup “tamam öldürelim” diyemez miydi? Ki ileride bunu zaten yapacaktı. Veya kendisine ‘yönetim’ teklif edildiğinde, çadırlarda devir teslim pazarlıkları yapıldığında “yahu zaten perişan bir haldeyiz bu cazip teklifleri kabul edelim” diyemez miydi? Hani biz şimdi sivil ve askerî anayasalar arasından sivilini seçiyoruz ya, acaba Aleyhi’s-Selam da böyle bir hesapta bulunamaz mıydı? 

Bütün bu sıkıntılar, vakıanın hükme kaynaklık edebileceğini dair açık/gizli kanaatimizdir. Belki düşünüp taşınıp “Evet, vakıa hükme kaynaklık etmelidir” demiyor çoğumuz ama fiiliyatın konuştuğu dil, bize bunu söylüyor. İşte Arap Baharı’nda İslamî hareketlerin verdiği imtihan! Hepsi neredeyse sıraya giriyor Batı’ya teminat vermek için. Onlara sorarsanız ‘konjonktürel’ davranıyorlar. Oysa İslam, hüküm koyma meselesinde bize, hükmünü belirleyeceğimiz vakıayı düşüncemizin nesnesi yapmamızı emrediyor, öznesi değil! Tersini yaptığımız an, tongaya bastığımız andır. 

Öteden beri tüm İslam aleyhtarları da bunu arzu etmiştir. Uzlaşalım istiyorlar. Onların bozuk ve insanın aleyhine olan dünya görüşleri ile bizim ak-pak akidemizi bir yerde ve olabilecek en kapsamlı şekilde birleştirmemizi istiyorlar. Ama Kur’an, ama Sünnet önümüze hep şu tabloyu getiriyor: Allah’ın dilemesi ile olmaz denilen şeyler olmuş, geçmez denizler geçilmiş, iman etmesi imkânsız gibi görünen kişiler (bkz. Belkıs) iman etmiştir. 

اتَّبِعْ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِن رَّبِّكَ لا إِلَهَ إِلاَّ هُوَ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ

“Rabbinden sana vahyedilene uy. O'ndan başka ilah yoktur. Ve müşriklerden yüz çevir.” (En’am-106)



Yorumlar

    Henüz yorum yapılmamış

Yorum Yaz