TEFSİR: BAKARA SÛRESİ 285-286. AYETLER

Esad Mansur

آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنزِلَ إِلَيْهِ مِن رَّبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللّهِ وَمَلآئِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لاَ نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِّن رُّسُلِهِ وَقَالُواْ سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ

“Rasul, Rabbi’nden kendisine indirilene iman etmiştir, Mü’minler de! Hepsi de, Allah’a, meleklerine, kitaplarına ve rasullerine iman etmiş ve -Allah’ın rasullerinden hiç birini (diğerinden) ayırmayız. İşittik ve itaat ettik, Rabbimiz, Senin mağfiretini dileriz, dönüşümüz Sanadır.” demişlerdir.” (el-Bakara 285)

لاَ يُكَلِّفُ اللّهُ نَفْسًا إِلاَّ وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنَا لاَ تُؤَاخِذْنَا إِن نَّسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا رَبَّنَا وَلاَ تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِنَا رَبَّنَا وَلاَ تُحَمِّلْنَا مَا لاَ طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَآ أَنتَ مَوْلاَنَا فَانصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ

“Allah, hiç kimseye gücünün üstünde bir şeyle mükellef kılmaz. (Herkesin) kazandığı (iyilik) lehine ve işlediği (kötülük) ise aleyhinedir! -Rabbimiz, eğer unuttuk veya hata yaptıysak, bizi hesaba çekme! Rabbimiz, bizden öncekilere yüklediğin gibi bize de ağır bir sorumluluk yükleme! Rabbimiz, gücümüzün yetmeyeceğini bize taşıtma! Bizi affet, bizi bağışla ve bize merhamet et! Sen bizim mevlâmızsın. Kâfirlere karşı bize zafer ver.” (el-Bakara 286)

Bu ayette Mü’minin neye inanacağını göstermektedir. Zira Rasul ve Mü’minlerin neye inandıkları beyan edilmiştir. Geçmiş zaman ifadesiyle (yani; “…iman etmiştir…”) gelen açıklama bir pekiştirmedir. Kesinlik kazandırır ve “kesin inandılar” demek olur. 

Bir kişi Mü’min sayılacaksa şunlara inanması gerekir: Allah’a, Meleklerine, Kitaplarına, Rasullerine. Burada; “Kıyamet Gününe inanmaktan bahsedilmediği için Kıyamet Gününe inanmak imana dâhil değildir” denilemez. Çünkü başka birçok ayette bu konuyla ilgili iman bahsi geçmiştir. Mesela Allahu Teâlâ Bakara Sûresi’nde şöyle buyurdu:

آمَنَ بِاللّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَالْمَلآئِكَةِ وَالْكِتَابِ وَالنَّبِيِّينَ

“…Ahiret Günü’ne, meleklere, kitaba ve nebilere iman eden…” (el-Bakara 177) Bu ayette Kıyamet Günü’ne imandan bahsedilmiştir. 

İmanın anası bunlardır. Bunun yanında Kur’anda inancı içeren birçok konu zikredilmiştir. Misal olarak; Cennet, Cehennem, Cennetteki nimetler, Cehennemdeki azaplar, cinler, şeytanlar, v.s. 

Namaz, oruç, hac, cihad, had ve cezalar, ekonomi ve yönetimle ilgili ahkâmın varlığına inanmak Akide’dendir. Kur’an’da geçen her ayet ve ayetin açıkça gösterdiği her hükme inanmak Akide’dendir. Herhangi bir ayeti inkâr etmek veya açıkça bildirdiği hükmü inkâr etmek küfürdür. Misal olarak; “…Allah’ın indirdiği ile hükmet…” (el-Maide 49), “...Her kim ki Allah’ın indirdiği ile hükmetmez ise işte onlar kâfirlerin ta kendileridirler.” (el-Maide 44), “Hırsız, erkek olsun, kadın olsun onun elini kesin…” (el-Maide 38), “Zina eden kadın ve zina eden erkeğin her birine yüz değnek vurun…” (en-Nur 2), “…Hâlbuki Allah, alım-satımı helâl, faizi haram kılmıştır…” (el-Bakara 275) , “Namazı kılın, zekâtı verin…” (el-Bakara 43) gibi ahkâmla veya amelle ilgili ayetleri de inkâr etmek küfürdür.

Zira sübutu ve delaleti kesin olan her şer’î delili inkâr etmek küfürdür. Sübutu kesin olan deliller ise ayetler ve mütevatir hadislerdir. 

Eğer insan Allah’a, Kitabı’na ve Rasulü’ne inanmıyorsa, elbette bu tür ayet ve delillere de inanmaz. Bu nedenle Allah’a, Rasulü’ne, Kitabı’na inanmak, imanın anası olmaktadır. İnsan Kıyamet Günü’ne, Heseba, Cehenneme, Cennete, Cehennemin azabına ve Cennetteki nimetlerin gerçek olduklarına inanmazsa Şeriat’ı da uygulamaz. Bu nedenle insanları Şeriat’a uymaya çağırırken bu çağrıyı imana bağlamak gerekir. İman yerleştirilmeye çalışılmalıdır. İnanmayanı inandırmak, inanana imanı hatırlatmak ve kavratmak gerekir. Zira imansız olarak dine ve ahkâma uyanlar sevap alamazlar. 

Ayette gösterildiği gibi Rasul ve Mü’minler “iman ettik” dedikten sonra Allah’a yönelip dua ettiler. Ve dediler ki; “İşittik ve itaat ettik, Rabbimiz, Senin mağfiretini dileriz, dönüşümüz Sanadır.” Bunun manası; iman, Allah’ı işitmek ve O’na itaat etmeyi gerektirir. Allah’ı işitmez ve O’na itaat etmezsek, Allah’a iman etmenin ne manası kalır ki?!

Sırf Allah’ın varlığına iman etmek yeterli değildir. İblis veya Şeytan Allah’ın varlığına inandı fakat ısrarla Allah’a isyan etti ve Allah’ı işitmek istemedi. Bu nedenle kâfir oldu. Bir kimse; “Allah’a inanıyorum, fakat emrine uymak istemiyorum” derse kesinlikle kâfir olur. Fakat “Allah’a inanıyorum ama emrine uymuyorum, çünkü kusurluyum, günahkârım, tembelim, eksiğim var” derse Mü’min sayılır. Ona fasık veya günahkâr denilir. Eğer; “Allah’ın hükümlerine inanıyorum, fakat bu hükümler artık eskidi, bu asırda geçerli değil, elverişli değildir, şimdiki kanunlar daha güzeldir, elverişli ve geçerlidir” derse kâfir sayılır. 

İmanın gerektirdiği hususlardan rasullere iman hususunda birbiri arasında hiçbir fark kılınmaz. Her bir rasulün ayrı özelliği var, tekliflerde birbirinden farklı olup azimkârlıkları arasında fark vardır. Musa Aleyhi’s-Selam’a inandığımız gibi Harun Aleyhi’s-Selam’a da inanıyoruz. Allahu Teâlâ Musa Aleyhi’s-Selam’a verdiği mucizeler ve üstünlüğü Harun Aleyhi’s-Selam’a vermedi. Fakat ikisi de nebi ve rasuldür. Bu hususta ikisine iman etmek aynı derecededir. Muhammed SallAllahu Aleyhi ve Sellem’i diğer rasullerden birçok hususta üstün kıldı. Fakat Muhammed SallAllahu Aleyhi ve Sellem’e iman etmek, diğer rasullere iman etmek gibidir. Rasullere iman hususunda aralarında hiç bir fark yoktur. Onlara iman etme hususunda aralarında fark da kılınmaz. Fakat bir takım özelliklerle birbirlerinden üstün olurlar. Nitekim Bakara Sûresi 253. ayette Rasullerin birbirinden üstün kılındığı beyan edilmektedir. En’am 86. ve İsra 55. ayetlerde rasullerin ve nebilerin bir takım özelliklerden dolayı üstün kılındıklarını açıklamaktadır. Fakat dediğimiz gibi onların nebi, Rasul olduklarına iman etmek hususunda hiçbir fark yoktur. Hepsine eşitçe inanılması gerekir. 

“Dönüşümüz Allah’adır.” Bu da “Ahiret’e iman etmek” demektir. Daha doğrusu bu ifade, hem Diriliş, hem Kıyamet Günü’ne, hem Ahiret’e iman etmeyi içerir. Zira dönüş, dirilişten ve Kıyamet koptuktan sonra olup, Ahiret’te Allah huzurunda hesap vermekle gerçekleşir. 

Mü’minler, Allah’a işitme ve itaati gösterdikten, dönüşlerinin Allah’a ait olacağını ikrar ettikten ve bunu kesin bir şekilde kabul ettikten sonra ayette şu hakikat geçmektedir: 

“Allah, hiç kimseye gücünün üstünde bir şeyle mükellef kılmaz.” Allah, insanı ancak gücü dâhilinde mükellef kılar, sorumlu tutar. Bu, Allah tarafından Mü’minlere bir duyurudur. Bunun manası; Allah’ın emirleri insanın takati ve gücü dâhilindedir. Hiçbir hüküm onun gücü dışında değildir. Allah; “namaz kılın, zekât verin, haccı yerine getirin, oruç tutun, cihad edin, Allah’ın dinine davet edin, Allah’ın indirdikleri ile hükmedin, vs. ahkâm ve emirlerle mükellef kılması demektir ki, insanın gücü bu emirleri yerine getirmeye yeterlidir. İnsan normal halde Allah’ın bütün emirlerini uygulayabilir. Ancak insanın gücü yetmezse, Allah onu affeder. İnsan hasta olup ayakta namaz kılamayabilir, oruç tutamayabilir, cihada gidemeyebilir ve parası yoksa veya emniyet yoksa hacca gidemeyebilir. İnsan Şer’atın gösterdiği mazeretlerle karşı karşıya kalırsa sorumlu tutulmaz.

“Allah, hiç kimseye gücünün üstünde bir şeyle mükellef kılmaz.” ifadesi adeta Bakara 284. ayette geçen hükme cevap niteliğindedir. Bakara 284. ayette; “İçinizdekini açıklasanız da gizleseniz de, Allah, onunla sizi hesaba çeker!” buyruldu. Bazı Mü’minler, “Gücümüz dışında mükellef olduk” dediler. Çünkü içlerinden geçenlerden de sorumlu tutulacaklarını zannettiler. Allahu Teâlâ onlara Bakara 286. ayetiyle cevap vermiş oluyor: 

“Allah, hiç kimseye gücünün üstünde bir şeyle mükellef kılmaz.”

İnsan bir güç tarafından Allah’ın hükmünü uygulamaktan engellenirse, hastalanırsa, unutursa, uyuya kalırsa ve delirirse, şer’î mazerete sahip olmuş olur. Nitekim bu konuda Rasulullah SallAllahu Aleyhi ve Sellem şöyle buyurmaktadır:

İbnu Abbas RadiyAllahu Anhuma anlatıyor: ”Ümmetimden hata, unutma ve üzerinde zorlandıkları hususlar (dan dolayı hesaba çekilme) kaldırıldı.” (İbni Mace, K. Talâk, 2035)

Bunun manası; eğer bir Müslüman, unutarak veya başka bir güç tarafından günah işlemeye zorlanırsa sorumlu tutulmaz. Başka bir hadiste şöyle geçmektedir:

Ebu Davud’un Ali b. Ebu Talib RadiyAllahu Anhuma’dan rivayet ettiği bir hadiste Rasulullah SallAllahu Aleyhi ve Sellem şöyle demiştir: “Uyanıncaya kadar uyuyandan, baliğ oluncaya kadar çocuktan, aklı başına gelene kadar aklı gidenden kalem kaldırılmıştır.” (Ebu Davud, 3824)

İşte Şeriat’ın adaleti bu şekilde tecelli eder. Bu nedenle Allahu Teâlâ şöyle buyurdu:

فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ َ

“Gücünüzün yettiğince Allah’tan korkun (takvalı olun)…” (et-Tegabun 16) 

Allah’ın emirlerini gücümüz yettiği kadar yerine getirmeliyiz. Ancak bu şekilde takvalı olur ve Allah’tan gereği gibi korkmuş oluruz. Rasulullah SallAllahu Aleyhi ve Sellem şöyle buyurdu:

“…Bundan dolayı size, bir şey emrettiğim zaman onu gücünüz yettiğince yerine getirin…” (Buharî, Muslim) 

Mü’minler buna rağmen şöyle dua ederler veya Allah Mü’minlerden kendisine şöyle dua etmelerini istiyor: “Rabbimiz, eğer unuttuk veya hata yaptıysak, bizi hesaba çekme…” 

Zira biz Allah’a muhtacız ve O’na aidiz. Allah isterse bizi yok eder, bize her şeyi yapabilir, yaptırabilir. Çünkü O bizi yarattı, bizim üzerimizde O’na minnet borcumuz vardır. O sebeple biz O’na yalvarmalıyız. Nitekim unutma ve hata etme halleri bizim üzerimizden kaldırıldı. O’nun yüceliği ve adaletinin üstünlüğünden dolayı bizleri bu hallerde sorumlu tutmaz. 

Allahu Teâlâ duaların çeşitlerini Kur’an-ı Kerim’de birçok yerde göstermiştir. Bu dualarla Allah’a dua etmek daha eftaldir. 

تَتَجَافَى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفًاَ

“Onların yanları yataklarından uzaklaşır, korku ve ümit ile Rab’lerine dua ederler...” (es-Secde 16) “dua eder” ifadesi, haber verme ifadesidir. Haber ifadesi, talep etmektir. Bu talep ise ya emir talebi ya da nehy talebidir. Emir talebi; ya farz ya da mendub olur. Nehy talebi ise; ya haram ya da mekruhtur.

Kur’an-ı Kerim’de geçen bu dualarla ilgili haber ifadesi mendub veya sünnettir. En uygun olanı Kur’an-ı Kerim’de geçen dualarla Allah’a dua etmektir. Yine hadis-i şerifte geçen dualarla da Allah’a dua etmek eftal olandır. 

Allahu Teâlâ, Rasul ve Mü’minlerin duasını burada şöyle tamamlamaktadır:

“…Rabbimiz, bizden öncekilere yüklediğin gibi bize de ağır bir sorumluluk yükleme…” Zira bizden önceki ümmetlere bir takım ağır ve meşakkatli görevler yüklendi. Bu görevleri genellikle onlar istedi. Bunun üzerine Allah, o istedikleri ile onları sorumlu tuttu. Misal: Onlar rahipliği istediler, Allahu Teâlâ da onlara bunu farz kıldı. Bunu Allahu Teâlâ Kur’an’da şöyle zikretmektedir:

ثُمَّ قَفَّيْنَا عَلَى آثَارِهِم بِرُسُلِنَا وَقَفَّيْنَا بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ وَآتَيْنَاهُ الْإِنجِيلَ وَجَعَلْنَا فِي قُلُوبِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ رَأْفَةً وَرَحْمَةً وَرَهْبَانِيَّةً ابْتَدَعُوهَا مَا كَتَبْنَاهَا عَلَيْهِمْ إِلَّا ابْتِغَاء رِضْوَانِ اللَّهِ فَمَا رَعَوْهَا حَقَّ رِعَايَتِهَا فَآتَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا مِنْهُمْ أَجْرَهُمْ وَكَثِيرٌ مِّنْهُمْ فَاسِقُونَ 

“Sonra onların izi sıra rasullerimizi art arda gönderdik. Meryem oğlu İsa’yı da arkalarından gönderdik. Ona İncil’i verip, ona tâbi olanların kalplerine şefkat ve merhamet yerleştirdik. Onların uydurdukları ruhbanlığı ise biz farz kılmadık. Yalnızca Allah’ın rızasını kazanmak için yaptılar. Fakat ona da hakkıyla riayet etmediler. Biz de onlardan iman edenlere mükâfatlarını verdik. Onlardan çoğu yoldan çıkmıştır.” (el-Hadid 27)

Allahu Teâlâ bize ağır görev yüklemediği halde bizden böyle duada bulunmamızı emrediyor. Bunun başka bir manası da; Allah’a şükredelim ki, bizlere böyle ağır bir yük yüklememiştir. Bu nedenle Rasulullah SallAllahu Aleyhi ve Sellem şöyle buyurdu:

“Ben müsamaha ve kolaylığı sağlayan Tevhid Dini ile gönderildim.” (Buharî, Muslim, Müsned)

Ayette duanın devamı şöyledir: “…Rabbimiz, gücümüzün yetmeyeceğini bize taşıtma…” Oysa Allahu Teâlâ; “Allah, hiç kimseye gücünün üstünde bir şeyle mükellef kılmaz.” buyurmuştur. Fakat daha sonra; “…Rabbimiz, gücümüzün yetmeyeceğini bize taşıtma…” diye dua etmemizi emrediyor. Tekrar Allahu Teâlâ burada minneti Mü’minlere gösteriyor. 

“…Bizi affet…” Kusur ve hata yaptığımız zaman özellikle bu duada bulunuruz. Ama günah işlediğimiz zaman; “bize mağfiret ver, bizi bağışla” diye duada bulunuruz. Azaptan kurtulmak için; “bize rahmet indir” veya “bize merhamet et” diye dua ederiz. Önce Allah’tan af ve mağfiret dileriz, ondan sonra rahmet dileriz. Rahmet azabın tersidir. Günah işlediğimiz için bu duada bulunurken Allahu Teâlâ’dan bize bir azap indirmemesini dileriz. Dahası Allah’tan iyilik, hayır ve yardım dileriz. Bu nedenle; “…Sen bizim mevlâmızsın…” ifadesi geçti. Bu ifadenin manası; “yardımcımız veya dostumuz Sensin” demektir. Allahu Teâlâ bizim yardımcımız olunca, O’na dayanmamız, O’ndan yardım dilememiz gerekir. 

Müslüman şunu bilmeli ki, arkasında her güçten daha büyük bir güç var. Her gücü yenen, galip gelen, bütün güçleri yaran ve yok edenin, Allahu Teâlâ olduğu zihinlerimizde sürekli canlı olmalıdır. Allahu Teâlâ bize yardım ve zaferi vermek isteyince şüphesiz ki gücümüz düşman gücünün karşısında ne kadar zayıf olsa da kesinlikle biz galip geliriz. Eğer Allah bizi imtihan edip zafer ve yardım vermek istemiyorsa güçlü olsak da zafer bizlere ulaşmaz. Bu inanç dinimizde esastır ve Mü’minler için pek önemlidir. Buna “tevekkül etme akidesi” denilir. Bu inanç bizde yerleştikçe güçlü oluruz, kâfirlerden korkmayız, yenilsek dahi kâfirlere teslim olmayız ve taviz göstermeyiz. Deriz ki; “Allah bizi deniyor, ileride muhakkak kazanacağız, kâfirlere galip geleceğiz.” 

Bundan dolayı; “Mevlamız Sensin” derken “bizi kâfirlere galip getir” diye dua ederiz. Daha doğrusu Allahu Teâlâ böyle dua etmemizi talep etmektedir. Böyle yapmaz isek Allahu Teâlâ bizlere kızar. Nitekim Rasulullah SallAllahu Aleyhi ve Sellem şöyle buyurdu: 

“Kim dua edip, Allah’tan bir şey istemiyorsa, Allah ona gazap eder.” (İbni Hanbel) 

En kötü olan ise kişinin; “Allah’a dua ettim ama duamı kabul etmedi, isteğim gerçekleşmedi” demesidir. Bu davranış, hem insanın şartlı dua etmesi şeklinde olduğu gibi hem de dua etmenin manasının idrak edilmediğinin bir delilidir. Zira dua bir ibadettir, kaza ve kader dairesindekini değiştirmez. Fakat insan daima ümitli kalmalı ve Allahu Teâlâ’ya güvenmelidir. Başında kâfirlere galip gelemesek de nihayetinde kesinlikle galip geleceğimize inanmalıyız. Çünkü bu, Allah’ın vaadi ve sözüdür. 

Öte yandan Bakara Sûresi’nin bu son iki ayetini okumanın sevabı büyüktür. Özellikle yatmadan önce okunması daha iyidir. Rasulullah SallAllahu Aleyhi ve Sellem şöyle buyurdu: 

“Her kim geceleyin Bakara Sûresi’nden bu iki ayeti okursa ona yeter.” (Buharî, İbni Hanbel) 

Bunun manası; görevini yaparak mesuliyeti yerine getirmektir. Başka bir hadiste şöyle buyruldu:

“Bakara Sûresi’ni iki ayetle sona erdirdi ki, bunları bana, Arş’ın altındaki bir hazineden verdi.” (Muslim) Buna benzer başka hadislerde mevcuttur. 

Bu ayetler bir ibadet olarak okunursa sevap elde edilir. Diğer taraftan Müslümanlar bu iki ayeti her gece anlayarak okursa, Allah o kişide imanı ve tevekkülü canlandırır. Bu iki ayetin içerdiği manaları hatırlar ve bu şekilde güçlü bir insan olur. 

Bakara Sûresi Kur’an’da en büyük sûredir. Onu okumak ve anlamak çok sevaptır. Bununla ilgili bazı hadisler vardır. 

Bakara Sûresi’nin diğer bir özelliği de, İslam Dini’nin bütün fikir ve hükümlerini genellikle içermesidir. 

Allah’ın yardımı ile Bakara Sûresi’nin tefsiri böylece sona erdi. Allah’a dua ederiz ki Müslümanlara büyük fayda sağlar, içerdiği fikir ve hükümlerle amel eder ve Allah’ın rızasını böylece elde ederler.



Yorumlar

    Henüz yorum yapılmamış

Yorum Yaz