Geçtiğimiz ay boyunca gündemi
işgal eden Gezi parkı eylemleri, 1970’li ve 80’li yıllardan bu yana ilk defa
siyasi bir partinin ya da bir ideolojinin yönlendirmesi olmadan açığa çıkmış
olması nedeniyle siyasi çevreler ve akademisyenler tarafından “Yeni Toplumsal
Hareketler” başlığı altında bir inceleme konusu haline geldi. Bu eylemler kimi
çevreler tarafından Tunus’ta başlayıp diğer İslami beldelerde etkisini gösteren
“Arap Baharı” benzeri bir hareket olarak değerlendirilirken, kimi çevrelerce de
“Wall Street’i işgal et eylemleri ile benzeştirilmektedir. İktidar ise, olayları
dış mihrakların örgütlediğini dile getirmektedir. Biz ise konuyu bir siyasi
tahlil yapmaktan ziyade “Yeni Toplumsal Hareketler”(YTH) kavramı -ki bu kavram
1960’lardan sonraki toplumsal hareketlenmeleri açıklamada Batılı kuramcıların
ortaya attığı bir tabirdir- bağlamında “Gezi Parkı Olayları”nın dinamikleri
üzerinde bir değerlendirmede bulunacağız.
YTH kavramı; sırasıyla
modernleşme, sanayileşme, kentleşme ve küreselleşme gibi süreçlerin yoğun bir
şekilde yaşandığı toplumlarda birtakım dönüşümler oluşturduğunu, bu
dönüşümlerin toplumsal yapıda önemli farklılaşmalar meydana getirdiğini,
toplumsal hareketlerin türü, kapsamı, konusu, aktörleri ve kaynaklandıkları
paradigmaların da dönüşüm geçirdiğini, ortaya koyar. Kurama göre; sonuçları
bütün coğrafyalarda giderek daha yoğun yaşanmakta olan küreselleşme süreci ile
birlikte yeni toplumsal hareketler ve sivil toplum politikalarının yeni
biçimlerine yönelik yeni ortamlar oluşmaya başlamıştır. Buna göre “eski
hareketler” olarak tanımlanan toplumsal hareketler ideolojik kökenlerini 20.
yüzyılın modern toplum projesinden alırken 1960’lardan sonra gözlenmeye
başlanan yeni birtakım hareketler modernlik sonrası toplumun düşünce yapısını
ve toplumsal koşulları yansıtmaktadır. Özellikle 1990’ların sonunda,
Kapitalizm’in yeni küresel aşaması ile toplumsal hareketler yoğun biçimde
ilişkilendirilmeye başlanmıştır. Günümüzde gerçekleşen toplumsal hareketlerin
öne çıkan niteliği, daha küresel ve uluslararası olmasıdır. Bu bağlamda küresel
toplumsal hareketler kavramı daha kapsayıcı bir kavram olarak kullanılmaya
başlanmıştır. (Yeni Toplumsal Hareketler, Anadolu Üniversitesi, Açıköğretim
Fakültesi Yayını NO: 1342)
YTH anlayışı, kapitalist toplumda
var olan temel iki sınıfın, burjuva ve proletaryanın mücadelesine dayalı
çözümlemeyi reddeder. YTH kuramcılarına göre toplum değişmiştir ve Marks’ın
ortaya koyduğu modele uygun değildir. Marks’ın devrimci bir işlev atfettiği
proletarya sınıfı etkinliğini yitirmiş ve işçi hareketi işçi partileri
aracılığıyla toplumun bir parçası haline gelmiştir. 1980’ler ve 1990’larda
Sovyetler Birliği’nin bir alternatif olma özelliğini kaybetmesi ve ardından
yıkılmasıyla birlikte ‘devlet sosyalizmi’ ömrünü tamamlarken yeni dinsel ve
etnik kimlikler gelişmeye başlamıştır.
Bu yaklaşım Francis Fukuyama’nın
“Tarihin Sonu” kısaca kapitalist ideolojinin liderliği dışında hiçbir
ideolojinin varlık gösteremeyeceği şeklindeki tezini destekler niteliktedir.
Öğrenci hareketleri 1980’lerde eğitim biçiminin dünya çapında dönüşümüyle
önemli ölçüde ivme kaybederken, feminist, cinsiyet özgürlükçüsü, çevreci,
barışçı, dinî ve etnik hareketler de son otuz yılda gelişerek süreklilik
kazanmıştır.
Bir toplumsal hareket olarak
adlandırılan bu oluşumların gerçekte farklı yönelimlere sahip olanların
karmaşık bir gruplaşması niteliğinde olduğu öne sürülmektedir. Toplumsal hareketler,
toplumsal ilişkiler ve toplumsal bilinçle birlikte dönüşüm geçirmiştir.
İdeallere sahip, ahlaki değerleri savunan pek çok birey 1980 ve 1990’larda
artan biçimde gösterilere katılmışlardır. Ancak bunlar, toplumsal hareket
olarak tanımlanabilecek türden değildir. Devleti ele geçirmeyi amaçlayan eski
hareketlerin tersine YTH, politika belirleyicileri üzerinde lobicilik yapmayı
ve kamuoyunu etkilemeyi hedeflemiştir. (Yeni Toplumsal Hareketler, Anadolu
Üniversitesi, Açıköğretim Fakültesi Yayını NO: 1342)
Gezi olayları da televizyonlarda
(Örneğin 21.06.2013 tarihli Cnnturk’te yayınlanan Eğrisi Doğrusu Programı) YTH
kuramı temelinde ele alınmakta herhangi bir ideolojik temelden beslenmeyen
Başbakan Erdoğan’ın otoriterliğine duyulan tepki ya da polisin sert müdahalelerine
duyulan tepkinin olayların hararetini artırdığı yolunda değerlendirmeler
yapılmaktadır. Bu değerlendirmelerle toplum, herhangi bir ideoloji arayışından
ya da sistemi temelinden sarsıcı herhangi bir alternatif arayışından bilinçli
olarak saptırılmakta ve bu demokratik sistemin içselleştirilmesi çabaları için
de, bir moral değer niteliği taşımaktadır. Gerçi eylemlere yön vermeye çalışan
bir takım sol örgütleri (ki bunlar da marjinal karşılanmakta) saymazsak
eylemlerin herhangi bir ideolojik temelden yoksun olduğu da görülmektedir. Zira
bu eylemlerin sistemin temeline bir zarar vermemekle birlikte yönetim
tarafından ortaya konan birtakım proje ya da kararların değiştirilmesi yönünde
somut bazı neticeler vermesi yeterli kabul edilmektedir. Daha olaylar sıcakken
Bilgi Üniversitesi’nin eyleme katılan 3000 kişi ile yaptığı anket bunu
destekler nitelikte kamuoyuna sunulmuştur. Bu anketle ilgili birtakım verileri
kısaca paylaşmak istiyorum.
Eylem;
- %53.7 si daha önce hiçbir
kitlesel eyleme katılmayan kişilerden oluşuyor.
- Daha önce hiçbir eyleme
katılmamış bu kesimin %70’i kendini hiçbir siyasi partiye yakın hissetmiyor.
- Sokağa çıkmada başbakanın
otoriter tavrının etkili olduğunu belirtenler %92.4,
- Polisin uyguladığı orantısız
gücün etkili olduğunu belirtenler %91.3,
- Demokratik hakların ihlal
edilmesinin etkili olduğunu belirtenler %91.1,
- Bağlı bulunduğu siyasal
hareketin yönlendirmesiyle eylemlere katılanların oranı ise %7.7
- Bunun yanında eylemlere
katılanların %81.2 si kimliğini özgürlükçü olarak vasfederken, %64.5’i laik,
%54.5’u ise kendini apolitik olarak nitelemektedir.
- Darbeye karşı olanların oranı
%79.5
Şunu da unutmamak gerekir. Eyleme
katılanların %39.6’sı 19-25 yaşları arası, %24’ü 26-30 yaşları arasında
toplamda %63.6’lık kesimin gençlerden oluştuğunu söyleyebiliriz.
Bu veriler doğrultusunda da
eylemlerin sistemi temelinden sarsıcı herhangi bir ideolojik temelinin olmadığı
söylenebilir.
Brezilya, Peru gibi Güney Amerika
ülkelerinde gelişen ulaşım hizmetlerine yapılan zamlar veya eğitimin
özelleştirilmesine tepki olarak gelişen olaylar ile Eylül 2011’de patlak veren
ve 82 ülkeyi etkileyen milyonlarca insanı sokaklara döken “Wall Street’i İşgal
Et” eylemleri de aynı nitelikte değerlendirilebilir. Zira bu hareketlenmeler
ideolojik anlamda bir program içermeyen küreselleşmeyle tüm dünyayı kasıp
kavuran kapitalist nizamı temelinden sarsan hareketler değildir.
YTH kuramı Gezi Olaylarını
açıklamada bir karşılık bulabilir. Zira bu kuram, Batıyı her şeyin merkezi
olarak kabul eden ve bu nedenle de tarihsel olarak batıda ortaya çıkan
toplumsal hareketleri açıklayıcı niteliktedir. Batılı demokratik değerleri
taklit eden Türkiye’de de Batıya özgü hareketlenmelerin olması doğaldır. Burada
toplumu İslami değerlerle yeniden buluşturma iradesini gösteren bizlerin de
çıkarması gereken birçok ders vardır. Bunun en başında toplumun genelinde
oluşması gereken bir etki olarak Batılı kapitalist demokratik değerlerin
alternatifi olamadığımız sürece toplumun değişimini sağlayamayacağımızdır.
Konumuzun dışına çıkmamak adına bunu söylemekle yetiniyorum.
YTH Kuramı gibi birçok Batılı
toplumsal hareket kurgusunu temelinden sarsan en bariz örnek Suriye’dir. Evet
Suriye’de de Batılı değerleri hakim kılmak isteyen toplumu etkilemeye çalışan
bir kesim vardır ancak toplumun genel ekseriyetinde İslami hayatı yeniden
başlatacak olan Hilafet talebi ağırlık kazanmıştır. İşte tüm dünyanın gözü
önünde “Tarihin Sonu”nun asıl belirleyicisi de bu toplumsal hareketlenme
olacaktır İnşAllah.


Yorumlar
Henüz yorum yapılmamış