FİYAT VE FİYATIN ÜRETİM, TÜKETİM VE DAĞITIM SÜREÇLERİNDE OYNADIĞI ROL

Cavit Karaca

Vahşi kapitalizmin gaddarlığını ve zulmünü her alanda hissediyoruz. Özellikle iktisadi alanda bu daha da barizleşiyor. Gizlenen ve teğet geçtiği söylenen ekonomik krizler aslında ne gizli kalıyor ne de teğet geçiyor. Bunu sadece asgari ücretle çalışanlar, dar gelirli işçiler ve hayatta kalma mücadelesi veren esnaf anlıyor o kadar! Birçok zenginliğimize rağmen halkın bu denli yoksulluk çekmesinin ve meydana gelen ekonomik krizlerin tek bir sebebi vardır ki, o da uygulanan kapitalizmin iktisadi sistemidir.

Kapitalist iktisadi sistemin üzerine kurulduğu 3 temel esas vardır. Bunlar;

1- İnsanın ihtiyaçlarına oranla mal ve hizmetlerin azlığı yani insanın çeşitli ve değişen ihtiyaçlarına karşı mal ve hizmetlerin yetersiz kalması problemi,

2- Üretilen mal ve hizmetin değeri problemi,

3- Fiyat ve fiyatın üretim, tüketim ve dağıtım süreçlerin de oynadığı rol.

Kapitalistlere göre, insanın doyuma ulaştırması gereken ihtiyaçları vardır. Ancak bu ihtiyaçlar kesin olarak maddidir. Yani kapitalistler maddi olmayan ihtiyaçları dikkate almazlar. Eğer bir mal veya hizmete talep varsa, o mal ve hizmet toplum ve birey için zararlı olsa dahi onda bir faydanın olduğunu kabul etmektedirler. Faydası olan her malın bir değeri bulunmakta ve kapitalist iktisatçılar arasında bunun nasıl takdir edileceği konusunda ihtilaflar bulunmaktadır. Yine onlara göre mal veya hizmetin ne derecede faydalı olduğunun ölçüsü, tüketicilerin bu şeye sahip olabilmek için ödemeyi kabul ettikleri fiyattır. Fiyat onlara göre üretimi, tüketimi ve dağıtımı belirleyen doğal bir mekanizmadır.

İnşallah bu yazımızda biz, kapitalistlerin fiyatın üretim, tüketim ve dağıtım sürecinde oynadığı rolü nasıl izah ettiklerini ve bunun nasıl bir çıkmaz olduğunu anlatmaya çalışacağız.

Kapitalistlere göre fiyat neyin üretilip üretilmeyeceğini, neyin tüketilip tüketilmeyeceğini ve malın nasıl dağıtılacağını belirlemektedir. Üreticilerden hangilerinin üretim alanına gireceğini, hangilerinin ise girmeyeceklerini belirler. Zira herkes yüksek fiyatlı şeyleri üretmek isteyecektir. Aynı şekilde tüketicilerden hangilerinin ihtiyaçlarının karşılanacağını hangilerinin ihtiyaçlarının doyuma ulaştırılmadan kalacağını da yine fiyat belirler. Zira fiyatı yüksek olan malları herkes elde edemeyecektir. İnsanlar ellerindeki paraya göre ihtiyaçlarını farklı mallardan karşılayacaklardır.

Bir malın üretim maliyeti onun piyasaya arzı için temel belirleyicidir. Çünkü üreticiler düşük maliyetli ve satış fiyatı yüksek olan malları üretmeyi daha kârlı görmektedirler. İnsanlar ise düşük doğal olarak aynı kalitede olan düşük fiyatlı malları talep edeceklerdir. İşte hem üreticinin hem de tüketicinin bu eğilimleri fiyatla ölçülür. Kapitalistlere göre iktisadın iki temel konusu olan bu eğilimlere arz ve talep denir. Arz; üretici tarafından piyasaya sunulan mal ve hizmetler iken, talep; piyasanın talebi yani isteğidir. Nasıl ki fiyat zikredilmeden talebin belirlenmesi mümkün değilse, aynı şekilde arzın belirlenmesi de mümkün değildir.

İşte bu girift ilişkiden dolayı arz ve talep, fiyat ile doğrudan bir ilişkiye sahiptir. İnsanlar ucuz olan mallara rağbet edeceği için fiyat yükseldikçe talep düşer, fiyat düştükçe talep artar. Arzda ise durum tam tersinedir. Fiyat yükseldikçe arz artar, fiyat düştükçe arz azalır. Dolayısıyla kapitalistlere göre fiyat mekanizması, toplumun bireylerine mal ve hizmetlerin dağıtılması için kullanılan ideal bir yöntemdir. Zira onlara göre parayı veren düdüğü çalacaktır!

Şimdi konuyu daha detaylı olarak incelemeye çalışırsak fiyatın üretimi, tüketimi ve dağıtımı yönlendirici olma özelliğini şu şekilde izah edebiliriz:

Üretimi yönlendirici olması açısından; herhangi verimli bir emeği harcamaya veya insanı bir fedakârlıkta bulunmaya iten temel faktör, o emek veya fedakârlığın maddi karşılığıdır. Yukarıda da bahsettiğimiz gibi kapitalist iktisatçılar insanın ruhi veya manevi etkenlerle emek harcayabileceğini kabul etmezler. Varlığını kabul ettikleri ahlaki etkenleri ise maddi mükâfat alanına dâhil ederler. Onlar, insanın harcadığı emeklerin ancak ihtiyaçlarını doyuma ulaştırmak ve maddi isteklerini karşılamak için olduğunu sanırlar. Bu doyum ise insanların ya doğrudan doğruya ürettiklerini tüketmeleri ile ya da başkaları tarafından üretilen mal ve hizmetleri sahip oldukları parasal bir bedelle satın almaları yoluyla gerçekleşir. İnsan; ihtiyaçlarının doyuma ulaştırılmasını, tümü olmasa bile büyük bir kısmını kendi emeğinin diğerlerinin emekleri ile değiştirilmesi sayesinde gerçekleştirir. İnsan, ihtiyaçlarının doyuma ulaştırılması için emeği karşılığında para alır ve sahip olduğu para ile de mal ve hizmetleri elde eder. Yoksa insan, üretilen mala ulaşabilmenin temel bir aracı olması için paraya sahip olmak istemez. Onun için maddi karşılık (ki buna fiyat denir) insanı üretime yönlendirir. Dolayısıyla fiyat, üreticilerin emeklerini harcamaları için bir etken olup üretime de sevk eder. Zira insanın tüketebilmesi için üretmesi ve ürettiğinin karşılığında tüketeceği mal ve hizmetleri alabileceği parayı kazanması gerekir.

Tüketimi yönlendirici olması açısından; insan, ihtiyaçlarının tümünü karşılamak ister. Bu nedenle de ihtiyaçlarının tümünü doyurmak için ihtiyaçlarını karşılayacak mal ve hizmetleri elde etmeye çalışır. İnsanoğlunun her bir ferdine ihtiyaçlarını doyuma ulaştırma hürriyeti verilmiş olsaydı insan, mallardan istediğini alıp tüketmekten kaçınmazdı. Fakat insan soyunun tümü aynı isteğe yöneldiğinden bireyin ihtiyaçlarının doyuma ulaştırılmasında belli bir sınır belirleme zorunluluğu ortaya çıkmıştır. Bu sınır, kişinin emeğinin diğerlerinin emeği ile değişebildiği sınırdır. Yani insanın kendisinin harcadığı güce karşı kazandığı nakit veya fiyatın sınırıdır. Bundan dolayı fiyat, insanın kazanıp tüketmede kendi gelirine uygun olan sınırda durmasını sağlayan ve doğal olarak ortaya çıkan bir kayıttır. Bunun için fiyatın tespiti, insanın tatmin edilmesi gereken ihtiyaçlardaki rekabet hâlini gözeterek bir kıyaslama ile önem sıralaması yapmayı gerekli kılar. Yani zaruri olanı almaya daha az zaruri olandan vazgeçmeye zorlar. İnsanın tüketim malları arasındaki bu tercihi yapmaya iten faktör ise yine fiyattır. Çünkü insan gelirine göre harcama yapmaya ve ihtiyaçlarını sınırlandırmaya bu haliyle mecburdur.

Dağıtımı yönlendirici olması açısından; tüketicilerin gelirlerindeki farklılık her bireyin harcamalarının gelir miktarına göre olmasını sağlar. Böylece kısıtlı gelire sahip olan bazı kimseler, tüketimlerini bazı mallarla sınırlı tutarlarken, gelirleri kısıtlı olmayan kimseler ise tüketimlerini belli mallarla sınırlı tutmazlar. Bazı malların fiyatlarının yükselmesi ve inmesi, bazı kimselerde bu fiyatın parasal karşılığının olması ve bazılarında da olmaması sonucunda fiyat mekanizması, menfaatlerin tüketicilere dağıtılmasını düzenleyen bir faktör hâline gelir. Mal ve hizmet onu almaya gücü olanlar arasında bu şekilde dağıtılmış olacaktır. Kapitalistlere göre onu almaya gücü olmayanlara yapacak bir şey yoktur. Zira onlar üretime yeterince katkı sunmuş olsalardı, fiyat mekanizması gereğince tüketecekleri mal ve hizmeti almaya yeterli gelirleri olurdu. Eğer bu güçleri yoksa ya tembellik ederek üretime katkı sunmamışlardır ya da belirli zafiyetleri nedeniyle üretimden geri kalmışlardır. Ancak sebep her ne olursa olsun bu bireyin sorunudur. 

İşte tüm bunlardan dolayı kapitalistlerin gözünde fiyat iktisadın temel ögesidir, ekonomik sistemin köşe taşıdır. Fiyat, tüketici ile üretici arasında hem bir köprü, hem de tüketimle üretim arasındaki denge unsurudur. Adeta mekanik bir süreç gibi görülen bu mekanizma, onlara göre doğal hâllerde her zaman geçerlidir.

Kapitalistlere göre fiyatın üretim, tüketim ve dağıtımı düzenleyen bir mekanizma olduğunun izahı bu şekildedir. Oysaki bu düşünce derinlemesine incelendiğinde birçok bakımdan tutarsız olduğu ortaya çıkacaktır. Bu tutarsızlıkları şu şekilde sıralamak mümkündür.

1- Kapitalist iktisatçılar fiyatın üretimi yönlendiren bir faktör olduğunu, çünkü insanı herhangi bir emek harcamaya iten şeyin ona karşılık alacağı maddi değerler olduğunu söylerler. Bu düşünce gerçekler ile bağdaşmamaktadır. Zira insanları bir şey yapmaya ya da üretmeye iten tek sebep onun karşılığında elde edeceği maddi kıymetlerdir değildir. İnsanlar bazen bir övgüye mazhar olmak, bazen Allah’ın sevabını elde etmek, bazen de vefa göstermek için de üretebilirler. İnsanın fıtratı gereği ihtiyaçları, sadece maddi ihtiyaçlar değildir. İnsanın ruhi ve ahlaki ihtiyaçları da bulunmaktadır. Örneğin; bazen insan, ruhi ve ahlaki ihtiyaçlarını tatmin etmek için cömertlik yapmak suretiyle maddi ihtiyaçları tatmin için harcayacağı paradan daha fazla harcamada bulunabilir. O halde insanı üretime yönlendiren şey yalnızca fiyat değildir. Bu, fiyat olabildiği gibi diğer şeyler de olabilir. İnsanlar maddi bir karşılık beklemeden bir cami inşaatında ya da muhtaç bir kişiye yardım etmek arzusuyla da çalışabilirler. Bu ve benzeri üretim alanlarında üretime yönlendiren etken fiyat değildir. Ayrıca maddi karşılığın kendisi de fiyatla sınırlandırılmaz, zira bu karşılık başka bir mal ve hizmet olabilir. Bu sebeple üretime sevk eden tek şeyin fiyat olduğunu söylemek ve öyle görmek doğru değildir.

2- Servetin, bireylere dağıtılması için tek mekanizmanın fiyat olması kapitalist iktisat sisteminin belirlediği en garip şeydir. Onlara göre fiyat, insanı sahip olmak ve tüketmekte kendi gelirine göre uygun bir sınır belirlemeye zorlayan güçtür. Fiyat, her bireyin tüketimini gelirlerinin sınırları içine hapseder. Böylece fiyat, bazı mallar için yükselmesi bazıları için düşmesi ve paranın bazılarında çok bazılarında ise az bulunmasıyla servetin tüketicilere dağıtım mekanizmasını belirler. Dolayısıyla her bireyin, memleketin servetinden alacağı pay temel ihtiyaçları oranında olmaz. Tam tersine mal ve hizmetlerin üretiminde onların değerine katkıda bulunduğu oranda yani sahip olduğu araziye, sermayeye, yaptığı işe göre veya proje üretimine karşılık olarak ortaya çıkar.

3- Fiyatın, dağıtımı düzenleyici olmasının bir ilke hâline getirilmesinden dolayı kapitalist iktisadi sistem, mal ve hizmetlerin üretimine katkıda bulunmayan kimselere yaşam hakkı tanımamaktadır. Onlara göre zayıf yaradılışlı olduğu için mal ve hizmet üretimine katkıda bulunamayan veya sonradan zafiyete uğrayan kimseler üretime katkı sunmadığından dolayı tüketimden pay almayacaklardır. Zorunlu ihtiyaçlarını dahi karşılayamayan bu insanların yaşama hakkı olmayacaktır. Çünkü böyle kimselerin memleketin servetinden ihtiyaçlarını karşılayacak şeye sahip olma hakları yoktur. Aynı şekilde malı ile tok olmak, egemen olmak ve nüfuzlu olmak ancak bunlara güç yetirebilecek yaratılışa veya başka bir yoldan elde etme yeteneğine sahip, bedenen ve aklen kuvvetli kişilerin hakkıdır. Zaten maddi değerlere yönelik eğilimleri kuvvetli olan kişilerin daha çok servete sahip oldukları açıktır. Manevi nitelikleri ve ruhi eğilimleri kuvvetli olanlar ise servete daha az sahip olurlar.

Böylece daha çok servete sahip olmak yani daha çok üretmek, ahlaki ve ruhi değerlerden uzak kalmayı ve maddi hayatı esas almayı gerektirir. Kapitalist iktisat sistemine inanan ve onu tatbik eden memleketlerdeki durum; hayattan ahlaki ve ruhi unsuru uzaklaştırıp hayatı maddi ihtiyaçların doyumunu sağlayan araçların elde edilme mücadelesi kabul eden ve fiilen böyle bir maddi hayatın yaşandığı durumdur. Dolayısıyla iktisadi sistemi kapitalizm olan memleketlerde sermaye vurguncularının hâkim olduğu ve üreticilerin tüketiciler üzerinde hâkimiyet sahibi olduğu gözlenmektedir. Keza insanlardan küçük bir azınlık, petrol, otomobil, ağır sanayi fabrikaları vs. gibi büyük şirketlerin sahipleridirler ve bu ürünlere istedikleri fiyatı koyup satmaktadırlar.

Bu vahşi iktisadi sistem sadece küçük bir azınlığı zengin yapmakta ve bugün dünya üzerinde milyonlarca insanın evsiz barksız, aç susuz yaşamasına ve her gün binlerce insanın sırf bu saiklerden dolayı ölmelerine sebep olmaktadır. Kapitalizmin iktisadi sisteminin bu acımasızlığı, zaman zaman birtakım yamaların yapılması girişimlerine yol açmıştır. Bazı iktisatçılar millî ekonomiyi ve tüketiciyi korumak, bazı malların tüketimini azaltmak ve tekelcilerin gücünü sınırlamak için birtakım özel durumlarda fiyatları sınırlandırmak amacıyla devlete müdahalede bulunma hakkı tanımışlardır. Üretimin düzenlenmesinde devletin idare ettiği genel projeler tesis edilmiştir. Fakat bu yamama girişimleri ve benzerleri, ekonomik sistemin temel -ekonomik hürriyet- düşüncesine zıt olmasına rağmen belli şart ve hâllerde hep var olagelmiştir. Buna karşın bireycilik ekolünü benimseyen iktisatçıların çoğu bu düşünceye katılmamışlardır. Zira onlara göre, “Fiyat mekanizması devletin hiçbir kontrolüne ihtiyaç duymadan üreticilerin çalışmaları ile tüketicilerin çalışmaları arasında homojenliği gerçekleştirmek için tek başına yeterlidir.” Fakat müdahale taraftarlarının bu yamalı çözümleri ancak belli şart ve durumlarda ortaya çıkar. Buna rağmen bu şart ve durumlarda bile servetin bireylere dağılışı, bütün bireylerin tüm ihtiyaçlarının bütünüyle tatminini gerçekleştirecek şekilde sağlanamaz.

Böylece mülkiyet hürriyeti anlayışı ve fiyatı servetin dağılımı için yegâne araç yapma düşüncesine dayalı olarak kurulan kötü dağıtım şekli kapitalist ekonomik sistemin uygulandığı her toplumda yoğun olarak bulunmaktadır. Amerika’da görülen her Amerikalının servetten bütün ihtiyaçlarını bütünüyle karşılayacak ve diğer ihtiyaçlarını da doyuma ulaştırabilecek kadar bir şeylere sahip olması, ülkenin zenginliğinin bol olması nedeniyle bireyleri bütün ihtiyaçlarını ve bazı lüks ihtiyaçlarını doyuma ulaştırma sınırına taşımıştır. Yoksa her bireyin kazancı üretimine katıldığı mal ve hizmetlerin değerinin bir karşılığı değildir. Ayrıca fiyat mekanizmasının dağıtımı sınırlayıcı bir şey olarak düşünülmesi, Batı’daki kapitalist tekellerin ülke sınırlarının dışına yayılıp hammadde elde etmelerine ve ürettiklerini satacakları pazarlar aramasına sevk etmiştir. Bugün dünyanın acısını çektiği sömürgecilik, nüfuz alanları, iktisadi savaşlar ve bu tekelleşmiş şirketlerin tümü, fiyatı servetin dağıtıcısı yapmanın bir sonucudur. Böylece bu temeller üzerinde dünyanın servetleri kapitalist vurguncuların tekellerinde toplanır. Bütün bunlar kapitalist ekonomi sisteminin belirlediği yanlış esasların uygulamaya geçirilmesinden kaynaklanır.

Bugün toplumlarda oluşturduğu tahribat ve tıkanmışlığından dolayı kapitalizm ideolojisi, kendi koyduğu esasları hiçe saymak zorunda kalmaktadır. Çiğnenen esasların başında ise iktisadi fikirler yer almaktadır. Dünya artık bu fasit iktisadi sistemle bir yere gidemez. Kapitalizmin ortaya çıkardığı krizler onun doğasından kaynaklanmaktadır. Muhakkak ki insan fıtratına aykırı olan sosyalizm kendi kendini yıktığı gibi, yakın gelecekte aynı şekilde insan fıtratına aykırı olan kapitalizmde hak ettiği çöplüğe gidecektir. Çünkü bu fasit sistemden razı olan ve bekasını koruyan sadece küçük bir azınlık bulunmaktadır. 

 


Yorumlar

    Henüz yorum yapılmamış

Yorum Yaz