Kapitalist iktisat nizamında “geleneksel
iktisatta tercih sorunu” olarak adlandırılan sorunun sebebi “kaynakların sınırlı, ihtiyaçların ise sınırsız” olmasından kaynaklanır. Bu sorun insan fıtratına
zıt olan ve kişilerin çılgınca mal sahibi olma hırsına evirilen bir toplumsal
sorunu da içinde barındırmaktadır. Dünyanın önde gelen zengin ailelerinin bu
kaideden yola çıkarak sınırlı miktardaki mal ve hizmetlerinin sınırsız ihtiyaçlarının dağılımı
konusunda doyumsuz davranmaları, zamanla küresel sermayenin sadece birkaç
ailenin eline geçmesine sebep oldu. İngiliz yardım kuruluşu Oxfam’ın 2017
yılında yaptığı araştırmalara göre dünyanın en zengin 8 insanın, yoksullukla
mücadele eden 3,7 milyar insan nüfusunun toplam servetine sahip olduğu dile
getirildi. Yine yapılan başka bir araştırmaya göre ise Milyarderlerin
servetinin son 1 yılda 762 milyar dolar arttığı
tespit edilmiştir. Sadece bu artan miktar ile küresel yoksulluğun tam 7 kez
bitirilebilecek durumda olduğu tahmin edilmektedir. Özetle şunu söylememiz
mümkün: Dünyadaki küresel servetlerin yüzde 82’sinin dünya nüfusunun sadece
yüzde 1’nin elinde toplanmış olması dahi, kapitalizmin ne kadar akla ve vakaya
ters olduğunu göstermek adına yeterli olmaktadır.
İşte
böyle bir dünyada halkların, özellikle kendisini geliştirmiş ve gelecek korkusu
taşıyan öğrencilerin ve orta kesimin sistemi revize edecek alternatifler
aramakta olduğu görülmektedir. Bu daha ziyade AB ve ABD’de son 15 yılda
güçlenerek artarken buna paralel olarak Rusya’da da gözlemlenmektedir. Fakat
özellikle Batı halkları şu ana kadar değişik oyunlarla ve hayatını normal bir
şekilde idame edebilecek maaşlarla uyutulabiliyordu. Lakin her geçen yıl
zenginlerin daha zengin olma hırsları, zamanla bu dengeyi de bozdu. Bir
dönemler haksızlığa maruz kaldığını düşünen Batı halkları sosyalizme meyletmiş
hatta bu Sovyetler Birliği ile Doğu Bloku’nun oluşmasına sebep olmuştu. Fakat
bu düşüncede 1989 Berlin duvarının yıkılması ile yok oldu. Daha sonra Samuel P.
Huntington’ında “Medeniyetler Çatışması” kitabında dile getirmiş olduğu
gibi, özellikle 11 Eylül 2001 olayından sonra küresel sermayenin gözüne
kestirmiş olduğu siyasal İslâm hedef tahtasına oturtulmuş oldu. Ardından
beklenmeyen bir şekilde 2008 yılında “Küresel Finans Krizi” ABD’de patlak verdi
ve dünya genelinde birçok küresel çapta firma ve şahıs zarar görürken bazı kapitalist
kan emiciler bundan da borsa üzerinden kâr elde etmiş oldular. Bu krizin
boyutunu Mr. DAX lakaplı Almanya’nın en meşhur borsacılarından Dirk Müller’in 2008’de
yaptığı yorumda kapitalist finans sektörünün yüzde 70’lik bir ihtimalle
çöktüğünden bahsetmişti. Belki korkulan olmadı lakin özellikle Batı ülkelerinde
birçok banka devlet destekleri ile kurtarıldı. Bazı ülkeler iflas etti ve çok
yüklü devlet borçlarının altına girmek zorunda kaldı. Bu ülkelerin başında
örneğin Yunanistan ve Avrupa’nın doğu kısmı geliyor. Bu ülkelerin iflas
etmemesi için AB ülkelerinin zengin üyeleri (Almanya ve Fransa) birliğin ayakta
kalabilmesi için yüklü borçlar verdiler. Bu hem borç veren ülkeleri zor duruma
soktu hem de borç alan ülkeleri. Borç veren ülkelerin halkları buna anlam
veremedi ve paralarının kendi ülkeleri için harcanması gerektiğini savundular.
Borç alan ülkeler ise öyle bir borç bataklığına saplanmışlardı ki artık kendi
memurlarının borçlarını dahi ödeyemeyecek duruma düştüler. Bir de bunun üzerine
2015 yılındaki mülteci krizi eklenince birçok Batı ülkesinde başlamış olan
fakat 2015 yılına kadar Almanya’da fazla hissedilmeyen bir sağ popülizm atağı
başlamış oldu.
6
Şubat 2013 tarihinde kurulan Almanya için Alternatif Partisi (AFD) 2017
yılında yapılan genel seçimlerde yüzde 12,6 oy alarak üçüncü parti olarak
meclise girdi. Yapılan bazı eyalet seçimlerinde ise birinci veya ikinci parti
olarak eyalet meclislerine giren AFD’nin yabancılar ve İslâm hakkında çok sert
ve net görüşleri bulunmaktadır. AFD’nin parti programında İslâm dini ile
alakalı şu cümle oldukça manidar:
“Bizim
hukuk anlayışımıza saygı göstermeyen hatta onunla mücadele eden ve kendini tek
egemen din olarak gören bağnaz bir İslâm anlayışı, bizim hukuk düzenimizle
bağdaştırılamaz.”
Almanya
için bu gelişmenin önemi ise manidardır.
Almanya II. Dünya Harbi’nin çıkmasına sebep olan ülke olarak, özellikle
o dönemde Almanya’da güçlü olan Yahudi ailelerine büyük zulüm ve katliam
yapmasından ötürü hiçbir şekilde sağ eğilimli bir siyasi hamleye tahammül
etmiyordu. Her kim böyle bir söylem ve eyleme teşebbüs ederse, medya ve finans
sektöründe güçlü olan Yahudi şirketlerinin saldırısına maruz kalıyor, adeta
linç ediliyordu. Lakin bu durum, özellikle 2015 yılından sonra Almanya’da da
değişmiş oldu.
İşte
farklı bir fenomen olarak karşımıza çıkan bu siyasi anlayışın tarihi kökleri aslında
19. yy. sonlarında ABD’de ve yine AB öncesi Avrupa’da bulunmaktadır. Popülizm
teriminin kökeni ile alakalı farklı rivayetler olsa da birçoğunun görüşüne göre
1870-1890 döneminde ABD’deki “Grangers” ve “Greenbackers” diye bilinen çiftçi
hareketine dayandığı savunulmaktadır. Bu hareket ABD’de merkezî parti olan
Demokratlar ve Cumhuriyetçiler’e karşı Halk Partisi adıyla yeni bir parti kurma
çabası içerisindeki bir akımdı. İşte bu aslında tam da sağ popülistlerin
günümüz şartlarındaki tanımına uymaktadır. Yani halkların merkez siyasete karşı
duydukları kızgınlık, güvensizlikten ötürü ana akım siyasi partilerin dışından
gelip bu kızgınlıkları dillendirerek etkileyici olabilmişlerdir. Avrupa’da son
15 yılda gittikçe güçlenen ve yayılan sağ popülistler, artık birçok ülkede ya
iktidara geldiler ya da en güçlü ikinci veya üçüncü muhalif parti konumuna
yükselmiş oldular. Özetle, Avrupa’da bu partileri şu şekilde sıralayabiliriz:
Fransa’da
Marine Le Pen yönetimindeki Milliyetçi Cephe, İngiltere’de
BREXIT’in mimarı olan Bağımsızlık Partisi, Macaristan’daki Viktor
Orban’ın yönettiği iktidardaki Macar Yurttaş Partisi (Fidesz)
ve ırkçı Jobbik Partisi, Avusturya’da Özgürlük Partisi,
Finlandiya’da Gerçek Finliler Hareketi, Hollanda’da Özgürlük
Partisi, İsveç Demokratları Partisi, Danimarka’da Halk
Partisi, Belçika’da Flaman Bloğu, Norveç’te İlerleme
Partisi, Sırbistan’da aşırı sağcı Ulusalcılar SRS Partisi, İtalya’da Lega Nord ve hatta Beş
Yıldız Hareketi (M5S) ve Yunanistan’da Altın Şafak Partisi.
Özellikle Batı ülkelerinde varlığını güçlü bir
şekilde birden hissettiren bu akımın bir merkezden yönetildiği düşünülse de bu
bazı düşünürlerin katılmadığı bir hakikat. Modern dünyada popülizmin doğuşu
olarak bilinen ve 1969 yılında bir kitaba dönüştürülen Londra'da “London School
of Economics and Political Science”da düzenlenen “Popülizmi Tanımlamak” [To
Define Popülism] adlı konferansta Angus Stewart veya Ökolog Peter Wiles
popülizme tek bir tanım vermenin olanaksız olduğunu savunmakta. Peter Wiles ise
popülizmin kesinlik içeren bir doktrin olmadığını bilakis her ülkede farklı
konularla güçlendiğini ve siyaset yaptığını savunuyor. Evet, belki her ülkenin
konumuna göre farklılıklar arz etse de aslında onları birleştiren fikirler de
mevcut. Örneğin Avrupa’da sağ popülistleri birleştiren düşüncenin AB karşıtlığı
ve göçmen karşıtlığı olduğu söylenebilir. Göçmenlerin birçoğunun Müslüman
olmasından ötürü ister istemez bu aynı zamanda İslâm karşıtlığını da
doğurmaktadır. Tabii ki popülistlerin İslâm ile olan sorunu sadece 2015
yılından sonra gelen göçmenler değildir. Bilakis 1960’lı yıllardan sonra
bilhassa Türkiye’den gelen gurbetçiler de onlar için büyük bir sorun
olmaktadır. Bunun başlıca sebeplerinden biri de gurbetçilerin ikinci veya
üçüncü nesil çocuklarının sağ popülistlerce yeterince asimile olmamış olmaları
yani namaz kılmaları, oruç tutmalarıdır. Yine kızlarımızın başlarını
örtmeleridir. Bu ise sağ popülistler için büyük sorun teşkil etmektedir.
Kendileri bunu kendi parti programlarında açıkça dile getirmektedirler ve
hiçbir şekilde gizlememektedirler. Bu aynı zamanda doğal olarak onlar için
siyasi bir malzeme hâline gelmektedir. Halkların korkmaları sağlanmaktadır ve
merkezî partilerin hataları ve çözümsüzlükleri vurgulanmaktadır.
Aslında popülistlerin tek ırk, halk dayatmasında
şizofren bir tavır takındıklarını da söylemek mümkün. Mevcut sistemi halkın
görüşlerine saygı duymadığı ve gerektiğinde referanduma gitmediği için
eleştiren sağ popülistler aynı zamanda milli sınırların ve tek tip ırkın
muhafazası için tüm farklılıkların (kültür ve ırkların) tehlike olarak
algılanmasını ileri sürmesi ve bundan dolayı tüm sınırların kapatılması
gerektiğini savunması aslında şizofren bir yaklaşımdır. Bu tür sistem
karşıtlığını solcu popülistlerden de görmek mümkündür. Lakin solcu popülistler
farklı ırk ve kültür konusunda sağcı popülistler kadar katı değil bilakis daha
liberaldirler. Fakat bu konuda farklılıklar da yok değil. Örneğin Hollanda’daki
Wilders hareketinin ideolojik alt yapısını oluşturan siyasetçi Pim Fortuyn
eşcinsel olduğunu gizlemiyor, bilakis açıkça yaşıyordu. Wilders de eşcinsellik
konusunda liberal bir tutum sergilemektedir. Yine buna verilebilecek başka bir
örnek ise Almanya’daki sağ popülist partisinin şu anki eş başkanı Alice Weidel
verilebilir. Kendisi açıkça hiç gizlemeden lezbiyen olduğunu dile getirmektedir.
Her iki akım da bunu yaparken yine İslâm karşıtlığı ile yapmaktadırlar. Yani İslâm’ın
eşcinsellere tanımadığı hayat hakkını kendi yaşantıları için tehdit olarak
görmektedirler. Yine İslâm dininin eşcinsellere vermiş olduğu ağır cezaları
örnek vererek halkı İslâm’a karşı korkutmaktadırlar. İşte bu konuda sağ
popülistler farklılık arz etmektedir. Bu farklılığı Batı’nın siyasi popülizm
anlayışı ile İslâm beldelerindeki popülizm anlayışı arasında da görmek mümkün.
Örneğin Almanya’daki sağ popülist parti AFD İslâm’ı ve Müslümanları tehdit
olarak görmekte. Lakin asimile olmuş Müslümanları kabul edip hatta kendi
partisinde üye olmasına dahi izin vermektedir. Türkiye’deki popülist duruşunun
gereği olarak ise Kürtler bir tehdit olarak görülmekte ve asimile olması
istenmektedir. Her iki yaklaşımdaki benzerlikler ise halkın korkularını siyasi
emeller için kanalize etmek üzere kurgulanmış olmasıdır. Bu bazen halk bazında
yapılırken bazen de devletler nezdinde yapılmaktadır. Buna verilebilecek en
güzel örnek ise Başkan Erdoğan’ın Avrupa’yı Suriyeli mültecilerle tehdit etmesi
ve “fazla üzerime gelirseniz sınırları açarım” demesidir. Yine bu
fenomeni İtlaya’da Mart 2018 seçimlerinde sağ popülist parti olan M5S büyük
başarı ile kazanması sonrası Haziran 2018 yılında kurulan hükümette önemli
görevler üstlendikten, örneğin parti lideri Matteo Salvini İçişleri Bakanı ve
Başbakan Yardımcısı olduktan sonra görmekteyiz. M5S Partisi iktidarın önemli
üyesi olduktan hemen sonra vadettikleri üzere Afrika’dan gelen mülteci gemilerin
denizde ölüme terk edilmesini uygulamaya koydular. Bu daha önce de kısmen
uygulanıyordu lakin M5S iktidara geldikten sonra daha radikal bir şekilde
uygulanmaya başlandı. Yapılan bu insanlık dışı tutumlarından ötürü son iki
yılda on binlerce mülteci Akdeniz’de boğularak ölüme terk edildi.
Popülist siyasetini daha iyi anlayabilmek için Doç.
Dr. Cenk Saraçoğlu’nun Nisan 2017’de gerçekleşen 41. İktisatçılar Haftası “Neoliberalizm,
Yeni Sağ Ve Ötesi” başlıklı oturumundan bir iki örnek vermek istiyorum. Saraçoğlu
tüm popülistlerin ortak özelliklerini şu üç maddede özetliyor:
1- Bu hareketler toplumun ve milletin ivedi bir
tehlike altında olduğu, bir risk altında olduğu, yok oluşa doğru sürüklendiği
havasını yaratırlar.
2- Söz konusu yok oluşun, kötü gidişin sistemin
yerleşik kurumları tarafından asla giderilemeyeceği… yerleşik aktörlerin
sorunları saptamada yetersiz kaldığı… halktan uzak oldukları algısı yaratırlar.
3- Halkı ve milleti, bu sistemin yerleşik
kurumlarını değiştirmeye yönelik olarak, kendi parti ve lideri ile birleşmeye
çağırırlar.
İşte Saraçoğlu’nun da özetlemiş olduğu bu üç madde
üzerinden anlaşılacağı üzere sağ popülistlerin ana teması mevcut sistemi
yetersiz görmek, halkın sisteme karşı olan korku ve endişelerini gündeme
getirmek ve her defasından halkı yüceltmek, ona güvendiğini vurgulamak ve
halkın karşı karşıya kalabileceği tüm tehditleri ondan uzak tutmak şeklinde
olduğunu görüyoruz. Bu zihniyetin ise Recep Tayyip Erdoğan’ın son 15 yılda
Türkiye’de uyguladığı bir strateji olduğu herhalde herkesçe malumdur.
Popülistlerin ortak özelliklerinden biri de
milliyetçi söylemler geliştirerek toplumun önemli bir kısmını arkalarına
almalarıdır. İslâm ile bağdaşmayan bu kavramın menşei ise yine karanlık Avrupa
olmuştur. Milliyetçilik fikri Batı kaynaklıdır. Tertipli ve hedef odaklı olarak
ilk defa 18. yy.da Batı Avrupa ve Kuzey Amerika’da ortaya çıkmıştır. Asli
olarak kapitalist ideolojinin doğuşu olarak bilinen Fransız İhtilali
milliyetçilik kavramının ilk çekirdeğinin teşkil etmesine sebep olmuştur. Yine
daha sonra bu zehirli fikir özellikle o dönemin sömürü ülkesi olan İngiltere
tarafından İslâm beldelerine pazarlanmıştır ve Jön Arabiyye (Arap Gençliği) ve
Jön Türkiyye’nin (Türk Gençliği) doğmasına neden olmuşlardır. Sonrasında ise bu
zehir son Osmanlı Hilâet Devleti’nin yıkılmasına kadar gitmiştir.
Avrupa, Amerika ve Rusya’da sağ popülist (ırkçı) zihniyet güçlendikçe Türkiye’de de milliyetçi, ırkçı düşüncenin arttığını görmekteyiz. Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşunda milliyetçi fikri ile CHP zihniyetinin Müslüman Türk ve Kürt halkına büyük zulmettiği bilinmektedir. Ne gariptir ki aynı milliyetçilik fikri ile Tayyip Erdoğan İslâmi kesimi kendi etrafında toplamaya çalışmaktadır. Lakin Müslüman kesimin ikna olması için başlarda ümmet lafzını kullanmaktan da geri durmamıştır. Daha sonra ise kendi siyasi geleceğini garanti altına alabilmek için Mustafa Kemal hayranlığı, demokrasi ve laiklik fikrinin savunucuları olarak siyaset yapmaya devam ettiği bilinmektedir. Bunu yaparken de izlemiş oldu strateji daima korku ve endişe üzerine dizayn edilmekteydi. Bu korku havası ise şu şekilde dillendirildi: “Ülke içinde ve ülke dışında bizim güçlenmemizi istemeyen bizi çekemeyen bir üst akıl var. Bunlar bize karşı her türlü sinsi oyunu oynamaktadır. Biz bunların oyunlarını bozacağız.” Yine Erdoğan’ın şu meşhur sözü de popülist bir çıkıştan başka bir şey değildir: “Dünya beşten büyüktür.” Bu sözü söyleyen bir lider aslında BM’yi tasvip etmekten başka bir şey yapmamış oluyor. Yine G20 sıralamasında ilk 10 girmek istemesi de kapitalist anlayışın bir gereği olarak dile getirilmiş popülist bir söylemden başka bir söylem değildir. Yurt içinde ise ilk başlarda Kürt açılımı yaparken dolaylı da olsa Abdullah Öcalan’la görüştüğü fakat daha sonra popülist bir söylem geliştirdiğinde milliyetçi bir çizgi özümsediği ve açılımdan vazgeçip Mustafa Kemal’e karşı pozitif siyaset söylemi geliştirdiğini hepimiz gözlemledik. Sağcı parti olan MHP ile güçlü bir siyasi ittifak kurduğu ve bu şekilde Başkan olabildiği de bilinmektedir. Tüm bunlar ise onun aslında anlık ve sadece çıkar doğrultusunda bir siyaset izlediğini bize göstermektedir. Yine bu aynı zamanda bize izlemiş olduğu siyasetin Batı devletlerini memnun etmek için izlendiğini de göstermektedir. Hâlbuki yalnız Rabbimizi razı etmek istemiş olsaydı ve kâfirlerin güdümünde olmamış olsaydı hem bu dünyada hem de ahirette kurtulanlardan olurdu.


Yorumlar
Henüz yorum yapılmamış