Milli
ve milliyetçilik kelimeleri 1789 Fransız İhtilali’ne kadar İslâm ve Müslümanlar
tarafından kullanılan ve bilinen kavramlar, kelimeler değildi. Milliyetçiliğin
tarifi ile ilgili olarak da efradını cami ve ağyarını mani bir tarif
bulamıyoruz. Bu kavramın tarifini yapanlar kendilerinde var olan kanaatleri,
hayata bakış açılarını dikkate alarak tarifler ortaya koymuşlardır. Bu hususta
yazılan kitaplarda ve makalelerde yer alan tariflerden bazılarını buraya
aktarmak suretiyle okuyuculara belli fikir vermeye çalışacağım. Bu tariflerden
bazıları şöyledir:
1- Belirli
bir coğrafyada ortak kültürel ve/veya etnik kökene sahip toplulukların siyasi
ve tarihî meşruiyetiyle yüceltilmesini hedefleyen siyasal, sosyal, kültürel,
dinî düşünce ve yaklaşımlarla ideolojik anlamda milli devletin güçlenmesini en
önemli hedef sayan bir anlayış olarak milliyetçiliğin 1789 Fransız İhtilali’nin
ardından geliştiği kabul edilir.[1]
2-
Milliyetçilik; ortak tarihî tecrübenin, ortak geleneklerin, ortak inanç ve
düşüncelerin, siyasi ideallerin ve ortak sembollerin, yani kültürel aklın
üzerine inşa edilen bir düşünce ve hayat tarzıdır. Bunun dışına düşen
yaklaşımlar nihaî anlamda ırkçılıkla buluşur. Genetiği kutsayan ve yücelten
anlayışlar fikrî ve siyasi makûliyetin dışına düşer. Nitekim Türk
milliyetçisi olan Erol Güngör şu tespiti yapar: Türk milliyetçiliği bir
kültür hareketi olmak dolayısıyla ırkçılığı, halka dayalı bir hareket olarak da
otoriter idare sistemlerini reddeder.[2]
3-
Milliyetçilik; genel bir tanımlamayla bireylerin vatanını, milletini sevmesi,
milli ve manevi değerlerini korumak ve yüceltmek için çalışması, ülkesinin
kalkınması ve gelişmesi için gerekli çabayı göstermesi, bu nedenlerle de
kendisini çağın gerektirdiği bilgi ve becerilerle donatması anlamına
gelmektedir.[3]
4- Milliyetçilik,
“maddi ve manevi açılardan millet ve ülkesinin çıkarlarını her şeyin üstünde
tutma anlayışı, ulusçuluk” olarak tanımlanmıştır. Milliyetçilik tarihsel
süreçte burjuvazinin güçlenmesi ve dinin etkisinin kırılmasıyla beraber modern
milli devlet (ulus-devlet) modelinin ortaya çıkmasıyla önem kazanan bir
ideolojidir.
Yukarıda
yer alan tariflere baktığımızda çok açık ve net bir tarifin olmadığını
görüyoruz. Ancak bununla birlikte bu kavram etnik kökenle, milli kimlikle
bağlantılı olarak kullanılmış ve yapılan tariflerin tümü de bu kavramlar
üzerinde yoğunlaşmıştır. Diğer taraftan bu kavram ve etrafında dolaştırılan tüm
düşünceler ve gelişmeler Batı’da laik demokratik düşüncelerin gelişip
serpilmeye başladığı dönemden sonra varlık bulan kelimelerdir. Tarihsel süreç
içerisinde milliyetçilik kavramıyla ortaya çıkarttığı sonuçlar
değerlendirildiğinde ise karşımıza şu manzara çıkmaktadır:
1- Farklı
tariflerle olsa dahi toplumlara empoze edilen milliyetçilik düşüncesinde
halkların, kavimlerin birbirlerini diğerlerinden üstün ve ayrı görmesi yargısı
vardır. Kavrama yalnızca bu açıdan bakıldığında aynı coğrafyayı paylaşan farklı
ırklara ve dillere mensup insanları birbirlerine bağlayıp, güven temin etmekten
ziyade insanları birbirlerine düşman hâle getiren, kin ve nefret tohumlarını
eken bir kavram olduğu görülür. Nitekim bunun sonucu olarak bu kavramın ortaya
atılmasından sonra hızlı bir şekilde neşvü nema bulduğu Avrupa halkları
özellikle de İslâm coğrafyasında yaşayan halklar arasında kin, nefret ve buna bağlı
olarak da savaş ve katliamları ortaya çıkartmıştır. Özellikle Osmanlı
tebaasından olan, Ermeniler, Bulgarlar, Araplar, Yunanlılar ve diğer halklar
arasında etkisini kısa sürede göstermiş ve vahim sonuçlara neden olmuştur.
Gerek Avrupa halklarının tarihinde gerekse Afrika kıtasından Amerika ve Asya
kıtasına varıncaya kadar bu kavram üzerinden yürütülen fitnelerle dünyanın her
bir yanındaki farklı ırklar ve topluluklar arasında savaşlar kendini hissedilir
bir şekilde göstermiş ve hâlen de devam etmektedir.
2- Ana
teması itibarıyla belli niteliklere sahip kavimlerin diğerlerinden daha üstün
olduğu varsayımına dayanan milliyetçilik düşüncesinde toplumların
kalkınmalarını sağlayacak fikirler yer almaz. Diğer
bir ifadeyle milliyetçilik dünyanın hangi coğrafyasında yer alırsa alsın insan
topluluklarının sorunlarını çözecek içeriğe sahip değildir. Nitekim yukarıda
yer alan ve bunların dışındaki daha başka tarifler dikkatli bir şekilde
incelendiği zaman “ortak kültür”, “milli devlet”, “vatanı ve milleti sevmek” gibi
kavramlar kullanılır. Bu kavramlar ve bunun dışında daha başka kavramların tümü
tek tek ele alınıp değerlendirildiğinde de milliyetçilik kavramının insanların
sorunlarını çözme yeteneğine sahip olmadığı görülür. Bir başka ifade ile
milliyetçilik kavramı başlı başına çözüm üretme özelliğine sahip olmaktan
ziyade halkların ve milletlerin tarih boyunca sahip oldukları “ortak kültüre”
ya da üzerlerine uygulanan belli ideolojiye yamaklık yaparak ortaya bir şeyler
koymaya çalışır. Ancak ne olursa olsun ortaya koyduğu hususların tümü insanda
var olan içgüdülerden birisinin daha bariz hâle getirilmesinden öteye geçemez.
Çünkü
milliyetçilikte hayata bakış açısı yoktur. Dünya hayatının öncesi ve sonrası
ile bağlantısı hakkında bir düşünce de yoktur. Yirminci yüzyıldan günümüze
kadar geçen zaman diliminde tüm dünya halkları üzerinde uygulanmakta olan
ideolojileri, sistemleri ele aldığımız zaman bunlar içerisinde “milliyetçilik”
diye bir hayat sisteminin olmadığını görürüz. Dolayısıyla vahşi kapitalizmin
uygulandığı Amerika halkları arasında milliyetçiliğin var olduğunu gördüğümüz
gibi, bir dönem komünist sistemin tatbik edildiği sosyalist düşünceyi
benimseyen halklarda da milliyetçilik düşüncelerinin var olduğunu görürüz. Yine
İslam’ı din olarak kabul edip buna inanan Müslüman halklar arasında da
milliyetçiliğin var olduğuna şahit oluruz.
Bunların
tümünü dikkatli bir şekilde inceleyip düşündüğümüzde kapitalizmi benimseyip
hayata bakış açısı hâline getiren Amerikalı, İngiliz, Alman, Fransız, Rus vs.
aynı zamanda milliyetçidir. Fakat bunların tümünün ortak yanı hayatta
karşılaştıkları sorunlarını kapitalist sisteme, diğer bir ifade ile dini
hayattan ayırma esasına göre kurulu olan laikliğe, demokrasiye göre çözüyor
olmalarıdır. Ne ekonomi ile ilgili sorunların, ne aile ve eğitim, yargı, ceza
kanunları gibi hususların hiçbirisinde milliyetçiliğe dayalı bir şey ortaya
koyamazlar. Çünkü milliyetçilik ve bunun içinde yer alan ırkçılık ve vatancılık
akla uygun olan bir husus değildir. Hayatını idame ettirdiği yuvayı, toprağı,
coğrafyayı korumak, başkalarının buralara girmelerine engel olmak içgüdüsü
hayvanlarda da var olan bir içgüdüdür ve son derece basit bir düşüncedir.
Bunun
içindir ki milliyetçilik ve içeriğinde yer alan tüm açıklamalar tek başına bir
şey değildir. İnsanda var olan içgüdülerin harekete geçirilmesiyle bağnaz,
dengesiz ve anlamsız bir şekilde kendisini gösterir. Milliyetçilik ve buna
bağlı olarak ortaya konulan sözler insanları körleştirir. Gerçekleri görmesine
engel olur.
Milliyetçilikle
ilgili kısa girişten sonra bu kavram çerçevesinde ortaya konulan şeylerle
toplumların hiçbir meselesinin çözülmeyeceğini, tam tersine sıkıntıları,
huzursuzluğu, düşmanlığı, nefreti, bağnazlığı, düşüncesizliği, körlüğü hâkim
kılacağını maddeler hâlinde sıralayabiliriz:
1- Özü
itibariyle belli niteliklere sahip olan halkların diğer halklardan daha üstün
ve değerli olduğu düşüncesi son derece tehlikelidir. Belli bir coğrafya
üzerinde yaşamakta olan insanları birbirine bağlamaz. Birleştirici,
bütünleştirici değil, parçalayıcıdır. İnsanlar arasında insani duyguları değil
hayvani duygu ve davranışları tetikler. Bu hâliyle çözüm olmadığı gibi tam
tersine çözümsüzlüğü hakim kılar. Geçmişte ve günümüzde bunun yüzlerce örneğini
görmek mümkündür. İnsanların birbirlerini sevmelerini ve saymalarını değil
etnik kökene bağlı olarak bir kesimin kendileri dışında kalan insanlardan
nefret emlerini sağlar. İnsanlar birbirlerinin düşmanı olurlar. Kimin, kimi ne
için öldürdüğünü, nefret ettiğini, neden düşman olduğunu anlayamaz. Bu hâliyle
sorun olmayan birçok husus sorun hâline gelir. İnsanları birbirlerine düşman
etmekten başka bir sonucu olmayan bir düşüncenin insanların sorunlarını çözmesi
de mümkün olmaz. Oysa farklı dilleri, dinleri ve renkleriyle insanlar bir arada
yaşamak durumundadırlar. Bunlar arasında öyle bir nizam ve sistem tesis
edilmelidir ki dil, din ve ırk farklılığı insanları birbirlerinden ayrıştırıp
birbirlerine düşman hâline getirmesin, onların topraklarını dolayısıyla maddi
ve manevi güçlerini parçalayıp zayıflatmasın, bir kesimin bir başka kesime
zulmetmesine neden olmasın.
2- Sömürgeciler
başta olmak üzere art niyetli kişi, devlet ve toplulukların aracı, uşağı hâline
getirir. Çünkü milliyetçilik esasına dayalı düşüncelerle hareket eden kimseler
düşünemezler. Yaptıklarının doğru ya da yanlış olduğunu anlayamazlar.
Yaptıkları icraatların doğruluğunu ya da yanlışlığını değerlendirebilecekleri
ölçüleri yoktur. Sadece içgüdüleriyle ve bu içgüdüleri tahrik eden dürtülerle
harekete geçerler.
3- Ne
ekonomi, ne yargı, ne eğitim, ne ordu, ne ticaret, ne de ictimai nizam ile
ilgili meselelere ait çözümlere sahip değildir. Belki bazı kimseler bu
ifadelerimize karşı çıkabilir. Çünkü milliyetçiliğin tariflerinden bazılarında “siyasal,
sosyal, kültürel, dinî düşünce ve yaklaşımlarla ideolojik anlamda milli
devletin güçlenmesi” şeklinde tariflere yer verilmektedir. Bu tarifin doğru
olduğunu kabul etsek dahi bunun bağlayıcılığı yoktur. Farklı milliyetçilik
tariflerinde olduğu gibi hangi tarif dikkate alınacak, kim, buna, neye göre
karar verecek?! Bu türden hususların tümü dahi başlı başına bir sorundur. Velev
ki belli bir ideolojiye yani hayata bakış açısına göre insanların meselelerinin
çözüme kavuşturulacağı varsayıldığında ise dikkate alınacak olan hayata bakış
acısının bizzat kendisinin doğru olup olmadığı söz konusudur.
Örneğin
kapitalist ideolojiye göre hayatın problemlerini çözmek istenmesi hâli ayrı bir
sorundur. Çünkü kapitalist sistemden kaynaklanan çözümlerin hiçbir tanesi
toplumları huzura kavuşturmamıştır. İnsanları daima sıkıntılara maruz
bırakmıştır. Servetin büyük bir kısmının çok az sayıdaki zenginlerin elinde
birikmesine neden olmuştur. Dolayısıyla kapitalist ilkelere göre ekonomik ve
ticari hususların çözülmesi doğru bir çözüm değildir. Günümüz kapitalist
dünyada yaşananlar bunun en net örneklerini göstermektedir.
İctimai
hayata dair meselelerde kapitalist ideolojinin yani demokratik laik çözümlerin
dikkate alınması hâlinde de doğru bir çözüm ortaya konulmuş olmaz. Zira günümüz
dünyasının her bir yerinde uygulanmakta olan kapitalist demokratik sistemlerde
toplumların her geçen gün artan sorunları vardır. Bu ülkelerin tümünde
arsızlık, yolsuzluk, uyuşturucu kullanımı, yalan söyleme, bencillik, aile
bağlarının kopması, boşanma olaylarının artması, anne baba çocuk ilişkilerinin bozulması
gibi sayılamayacak kadar sorunlar yumağı bulunmaktadır. Kapitalizmin ve
demokratik sistemin tatbik edildiği ülkelerde halklar huzursuzdurlar.
Adalet
ve yargı sisteminde de benzer sorunlar kendisini göstermektedir. Günümüz
Türkiye’sinde olduğu gibi demokratik sistemin hâkim olduğu tüm ülkelerde
sayısız çeşitleriyle suç işleme oranları artmaktadır. Verilen cezaların
hiçbirisi caydırıcı olmamaktadır. Cezaevleri tıka basa dolu olduğu için suç
işleyenlerin cezaları ertelenmekte yeni cezaevleri yapılmakta, fakat bunlar
dahi yeterli olmamaktadır. Cadde ve sokakların her bir tarafı kamera
sistemleriyle gözetlenmesine rağmen insanlar yine de kendilerini güvende
hissetmemektedir. İnsanların birbirlerine olan güvenleri kalmamış ve toplum
bencilleşmiştir.
Kendisine
dahi faydası olmayan, uygulandığı insan topluluklarının tümünde kargaşa, yeis,
sıkıntı, düşmanlık, kavga meydana getiren, huzuru huzursuzluğu yayan kapitalist
demokratik laik sistemi kendisine kılavuz olarak alan milliyetçilikten nasıl
çözüm çıkabilir? Böyle bir anlayış insanların sorunlarını nasıl çözebilir?
Onları nasıl kalkındırabilir?
Netice
itibariyle milliyetçiliğin bizzat kendisinde toplumu ilgilendiren çözümler yer
almamaktadır. Sadece ve sadece milliyetçilik yeryüzünde insanlar tarafından kabul
görmüş ideolojilere yamaklık yapmak suretiyle bunlardan birisini benimsemekte,
milliyetçilikle bunları süslemektedir. Doğal olarak yamaklığını yapmakta olduğu
ideolojinin bozuk olması, toplumların meselelerini sağlıklı bir şekilde
çözmekten uzak olması, bunu olduğu gibi milliyetçiliğe de yansıtacaktır.
Diğer
taraftan belki de İslâm dünyasında milliyetçi düşüncelere sahip olan kimseler
toplumların meselelerinin çözülmesinde İslâmi değerlerin dikkate alınacağını,
İslâm'ın getirdiği çözümlerin ise gerçek anlamda doğru çözümler olduğunu
söylemek suretiyle itiraz edebilirler. Onların bu itirazlarına karşı şunları
söyleyebiliriz.
1- İslâm
insanların rengine, ırkına ve yaşadıkları topraklara bakmaksızın hepsini aynı
seviyede ele alır. Her şeyden önce zenci olanıyla olmayanıyla, Arabıyla
Türküyle hepsini insan olarak ele alır. İnsanların birbirlerine olan
üstünlüğünü ancak takva şartıyla dikkate alır. İnsanları Allah’a iman edenler
ve etmeyenler olarak iki ana gruba ayırırken bunların tümünü insan olarak ele alır
ve her birinin ihtiyacını karşılamayı, aralarında adaletle hükmetmeyi esas
alır. Allah katında insanların en değerli olanının takva bakımından üstün olan
kimse olduğunu belirtir. Dolayısıyla İslâm nazarında milliyetçiliğe ve bunun
içerisinde yer alan düşüncelere yer olmaz. İslâm her şekliyle milliyetçiliği de
ırkçılığı da reddeder.
2- İslâm
insanların rengini, diline, ırkına ve dinine bakmadan tüm insanların hayat boyu
her türlü meselesini çözecek içeriğe sahip bir nizamdır. Bu nizamın kendisi
dışında daha başka çözümlere ihtiyacı yoktur. Irkçı yaklaşımı esas alan
milliyetçiliği tümden reddeden milliyetçiliğin İslâmi yönü yoktur. Dolayısıyla
milliyetçilikle İslâm arasında bir bağ kurmak mümkün değildir. Nitekim Fransız İhtilali
ile neşvü nema bulmaya başlayan milliyetçilik ve buna bağlı düşünceler ortaya
çıkıncaya kadar İslâm ümmeti böyle bir kavramı da içeriği de bilmiyordu. Bu
kavram ve içeriğin olmadığı asırlarda İslâm ümmeti daima dünyaya liderlik eden
devlete sahip oldular. Toplumları ve halkları parçalamadılar, bütünleştirdiler.
İslâm aralarındaki kin ve nefreti ortadan kaldırıp insanları birbirlerine dost
yaptı. Kalplerine sevgi ve merhameti yerleştirdi. Dolayısıyla milliyetçiliğin
İslâm’ı referans aldığı gibi bir varsayım ya da iddia tümüyle boş bir iddiadır.
Her ne surette olursa olsun milliyetçilik insanları, devletleri ve toplumları
kalkındırmaz. Onların sorunlarını çözmez.
Milliyetçilik,
özellikle Batı sömürgeciliğinin demokratik, laik düşüncelerle bezenip
süslenmesinin ardından, sömürgeciliği geliştirmek,
egemenliği altına almak istediği toplumları ya da devletleri bölüp parçalamak
için kullandığı en temel araçlardan birisi olmuştur. Osmanlı Devleti’nin
yıkılışında İngilizler tarafından kullanılan “vatan, vatancılık, milli,
milliyetçi” kavramları farklı ırklara mensup halklar içerisinde yaygınlık
kazandırılmak suretiyle aynı coğrafyayı paylaşan birbirinden farklı etnik
kökene mensup insanların birbirlerine düşman hâline getirilmeleri,
birbirleriyle savaşmaları, yüz yıllar boyunca birlikte yaşadıkları coğrafyaları
parçalayıp farklı isimler altında devletler kurmalarıyla neticelenmiştir.
Sonuç
olarak:
Milliyetçilik
ne Türkiye’nin ne de diğer İslâm coğrafyasının sorunlarını çözmediği gibi
çözemez de. Tam tersine milliyetçi düşüncelerin kol gezdiği coğrafyalarda
sorunlar yumağı her geçen gün büyümüştür. Milliyetçilik basitliktir, küçük
düşünmektir. Akılla değil içgüdülerle hareket etmektir. İçgüdüler ise doğru
olan ile olmayanı, iyi ile kötüyü ayırt edemez. Her zaman yanılmaya mahkûmdur.
Milliyetçilik kavramını üreten Batı dünyası çıktığı dönem itibariyle önce İslâm
ümmetinin varlığını yani Osmanlı Devleti’ni parçalamayı hedeflemiş, bu ve
benzeri kavramlar üzerinden de bunu gerçekleştirebilmiştir. Dünyanın hiçbir
coğrafyasında da insanların sorunlarını çözmemiştir. Sömürgeciliğin vazgeçilmez
en temel araçlarından biri olmaktan öte bir anlamı da yoktur.
[1]
Azmi Özcan, TDV İslâm Ansiklopedisi, Milliyetçilik maddesi.
[2]
Porf. Dr. Nadim Macit. Türk Milliyetçiliği Kültürel Akıl, İctihat ve Siyaset.
S.20, Ötüken Yayınları.
[3]
Prof. Dr. Temel Çalık. 21. Yüzyıla Girerken Milliyetçilik Üzerine Bir
Değerlendirme.http://devlet.com.tr/makaleler/y184.


Yorumlar
Henüz yorum yapılmamış